Sevan Nişanyan, terrien libertaire, toujours en prison

Nous relayons l’article de l’historien turc, Sait Çetinoğlu, publié le 7 janvier 2016 sur la plateforme arméno-turque Repair, “L’insupportable silence face à l’emprisonnement de Sevan Nişanyan“, ainsi que sa version en turc “Sevan Nişanyan in hapsedilmesine dair dayanılmaz suskunluk“, en arménien “Սեւան Նշանեանի բանտարկութեան շուրջ տիրող անտանելի լռութիւնը“,et en anglais “The Unbearable Silence in the face of Sevan Nişanyan’s Imprisonment


L’insupportable silence face à l’emprisonnement de Sevan Nişanyan

Dans ce texte, Sait Çetinoğlu traite de la situation de l’écrivain et intellectuel Sevan Nişanyan, victime de l’acharnement de l’État turc. Tout commence avec la parution d’un ouvrage, La Fausse République, où celui-ci critique les principes fondateurs de la République turque. Puis Nişanyan sera condamné et emprisonné pour construction illégale, cas de figure jusqu’alors inédit. Pour Çetinoglu, la situation de Sevan Nişanyan n’a rien à envier à celle des intellectuels arméniens déportés vers un grand inconnu, il y a un siècle de cela. Cet emprisonnement, aussi bien que le silence assourdissant qui s’en est suivi, tant en Turquie qu’en Arménie et au sein de la diaspora arménienne, s’expliquent assurément par le caractère hors norme et contestataire de cet intellectuel arménien de Turquie.

sevan-nisanyan-portrait

Avec Sevan, nous ne sommes ni des amis d’enfance, ni des camarades d’école, ni des gamins élevés dans le même quartier. Notre amitié remonte à peu, tant et si bien qu’un jour qu’Emrah Dönmez, qui travaille sur un documentaire consacré à Sevan, me posa la question et que je lui répondis que nous nous connaissions seulement depuis une poignée d’années, celui-ci crut bon d’annuler l’entretien prévu pour le lendemain — considérant probablement que cette amitié s’en trouvait dénuée d’intérêt — alors même que nous nous étions au même endroit, à quelques encablures l’un de l’autre. Mon amitié avec Sevan est plutôt récente, mais j’ai quand même la prétention de vous proposer ce texte qui lui est consacré. Il n’a pas été conçu pour faire honneur à Sevan. En songeant aux thèmes que j’allais aborder, je craignais précisément de finir par verser dans l’hommage, ce dont Sevan n’a aucun besoin. Cette crainte m’a accompagné tout au long de la rédaction de ce texte, mais il paraît bien difficile désormais de faire autrement, au vu de la situation et face à une personnalité aussi hors du commun que la sienne. Sevan est quelqu’un qui s’est toujours efforcé de donner le meilleur de soi et, ce faisant, se trouve pris dans des querelles d’une ampleur mémorable. On comprendra d’autant mieux l’affaire que l’on aura réalisé que Sevan se moque de savoir avec qui il ferraille, qu’il s’agisse d’un simple particulier ou de l’État lui-même.

« Dans toute société, on trouve des individus se consacrant à des tâches que d’aucuns considèrent comme démentes mais qui provoquent l’envie et l’admiration. Dans le cas contraire, c’est que cette société a perdu son âme ». Ainsi commence l’une des chroniques qui résume le mieux Sevan, qui souligne à quel point des gens comme Sevan sont nécessaires et irremplaçables. Je regrette que nous n’ayons pas su faire en sorte d’en multiplier le nombre. La suite du texte résume parfaitement le sort réservé à ceux-là : « D’un autre côté, la société s’approprie et se nourrit de la médiocrité, se garantissant par là contre la menace et l’attrait exercés par ceux qui s’opposent à elle. Ceux qui sortent du rang sont pareils à des accidentés de la route dont la personnalité propre s’efface au profit de l’évènement et du sensationnel. Aux yeux de la collectivité, ils n’existent qu’au moment de l’accident, puis les automobilistes poursuivent leur route comme si de rien n’était. » (1)

Voilà pourquoi, à l’intérieur comme à l’extérieur du pays, on se contente d’observer le silence sur ce qui se passe actuellement. À la question « qu’est-ce-que l’affaire Nişanyan ? », la réponse est multiple.

Un appel au pogrom vis à vis des Arméniens

En premier lieu, on a voulu punir Sevan Nişanyan en instrumentalisant la justice pour ce faire. On sait bien que « le droit est l’esclave du pouvoir » comme l’affirmait laconiquement Bakounine. Les différentes condamnations qui ont commencé à pleuvoir sur Nişanyan sont survenues après que celui-ci ait fait publier un ouvrage intitulé « La fausse République », critique généralisée des principes fondateurs de la République turque. Dans une chronique intitulée « Du devoir de lutter contre les crimes de haine » écrite en réaction aux polémiques sur les caricatures du Prophète [dans Charlie Hebdo en 2012, NdT], Nişanyan avait été condamné pour avoir écrit que « se moquer d’un chef arabe ayant proclamé il y a plusieurs siècles de cela qu’il communiquait avec Dieu et en a retiré des avantages politiques, financiers et sexuels ne constitue pas un crime de haine. C’est un simple test de la liberté d’expression, plus ou moins du niveau d’un enfant de maternelle ». La confirmation de sa condamnation tombe à ce moment-là. De même pour une autre chronique écrite à l’époque du mouvement Gezi, intitulée « Tout Premier ministre goûtera à la démission » [référence à la phrase coranique « Tout mortel goûtera à la mort », NdT]. « Tout mortel goûtera à la prison » se dit-on alors en haut lieu et Nişanyan d’être emprisonné après avoir vu sa peine confirmée le 2 janvier 2014. Pour l’affaire du Prophète, il sera condamné suite aux dénonciations et plaintes portées simultanément par 14 individus, de Trabzon à Istanbul en passant par Ordu et Antalya, par la 14ème chambre du Tribunal correctionnel d’Istanbul. On constate que les tribunaux correctionnels ont bel et bien été transformés en tribunaux spéciaux.

sevan-nisanyan-en-prison

Au-delà de la décision du tribunal en tant que telle, les attendus de la décision sont édifiants du fait des passages qui désignent les Arméniens à la vindicte populaire : « Considérant que le prévenu a tourné en dérision le prophète de la religion majoritaire au sein de la population, qu’il a rabaissé, moqué et attenté aux sentiments que cette population nourrit à l’égard de son prophète et s’est exprimé d’une manière grossière outrepassant les limites du respect et de la liberté d’expression, ainsi qu’il a pu être constaté lors du plaidoyer de la défense ; que le prévenu et la communauté à laquelle il appartient, en provoquant et rabaissant les croyances religieuses majoritaires, ont encouragé publiquement la haine et l’inimitié en attirant sur eux la colère de la majorité de la population ; que, ce faisant, le prévenu n’usait pas du droit d’exprimer ses opinions, mais visait à encourager la haine et l’inimitié en heurtant les convictions religieuses des citoyens constituant la majeure partie de la population ; que le prévenu, ayant affirmé avoir exprimé ses opinions dans le cadre de la liberté d’expression, avait bien plutôt pour objectif de provoquer des conflits sociaux en sabotant la paix sociale et forçant les sentiments religieux par l’usage d’un langage habile et non de critiquer l’Islam et son prophète, d’où il suit que… »

Il n’est pas exagéré de dire que cette décision ressemblant à un communiqué de parti ultranationaliste n’a rien à envier aux tribunaux de l’Inquisition du point de vue du style ; elle constitue une attaque en règle, pire encore, un appel au pogrom vis-à-vis des Arméniens. Comme nous l’avons indiqué plus haut, le traitement que l’on fait subir à Sevan s’explique avant tout par la publication de son livre, où celui-ci s’emploie à balayer la philosophie de la fondation de la République en dévoilant la nature profonde du régime. Il n’était pas acceptable de voir les pères fondateurs remis en cause, a fortiori sous la plume d’un écrivain arménien contestataire. La réponse est venue rapidement, à l’initiative du Haut-commandement militaire : on a tout fait pour salir Sevan en faisant fuiter des informations complaisamment reprises par un journaliste star de la télévision et un journaliste malchanceux des informations parfaitement calibrées et présentées comme si elles dataient de la veille. Ainsi empêche-t-on du même coup les gens de lire l’ouvrage de Sevan, ainsi s’efforce-t-on de les tenir éloignés de la vérité.

La liberté d’expression et de pensée bafouées

Deuxième élément, l’affaire Sevan Nişanyan n’est pas une affaire de construction sans permis. La Turquie est le paradis des constructions illégales et cela n’a jamais valu de peine de prison ferme à quiconque, excepté Sevan. Des parlementaires du HDP et du CHP ont interrogé le garde des Sceaux à ce sujet, si bien que l’affaire est passée devant l’Assemblée. Lors d’une séance de questions en juillet 2015, la députée CHP d’Istanbul Selina Doğan a adressé la série de questions suivantes :

1. Combien de personnes sont passées devant la justice et ont été condamnées ces dix dernières années en application de l’article 65 alinéa B de la Loi n°2863 sur le patrimoine culturel et naturel ?

2. Combien de personnes ont vu leur peine de prison commuée en amende ?

3. Combien de personnes ont été emprisonnées en vertu de cet article ? Combien d’entre elles ont bénéficié d’aménagements de peine ?

4. Y-a-t-il actuellement des détenus autres que Sevan Nişanyan condamnés en vertu de cet article?

Aucune de ces questions n’a obtenu de réponse.

nisanyan-sevan-sirince

La députée HDP d’Iğdır, Pervin Buldan, a également porté la question devant l’Assemblée en décembre 2014 en interrogeant Bekir Bozdağ, le Garde des sceaux de l’époque, sur le caractère illégal de la condamnation prononcée contre Nişanyan : « Sevan Nişanyan est connu pour son engagement en faveur de la protection et de la rénovation du patrimoine architectural traditionnel du village de Şirince, dans la circonscription de Selçuk, à Izmir. Il a néanmoins fait l’objet d’une enquête pour construction illégale dans une zone classée, à l’entrée du village de Şirince, laquelle a abouti à une condamnation à une peine d’emprisonnement de deux ans accompagnée d’une peine de 5000 jours-amende.  Or il se trouve que l’article 65/b de la loi n°2863 invoqué pour condamner Sevan Nişanyan a été déclaré contraire à la Constitution par la Cour Constitutionnelle le 11 avril 2012 (saisine 2011/18 – Arrêt 2012/53) ; le 11 octobre 2013, le législateur a entériné la décision de la Cour Constitutionnelle en adoptant la loi n°6498 abrogeant l’article 65/b de la loi n°2863 en cause. La Cour d’Appel [saisie de la décision du Tribunal correctionnel portant condamnation de Nişanyan, NdT] n’a pas tenu compte de la révision et confirmé la sentence par un arrêt daté du 19 mars 2014 (Saisine 2013/8183 – Arrêt 2014/6870) qui s’appuie sur la loi n°2862, laquelle avait alors été révisée. Cette confirmation est contraire à l’article 2 de la Constitution et aux articles 6 et 7 de la Convention européenne des droits de l’Homme, dans la mesure où Sevan Nişanyan a été condamné sur la base d’un article caduc.

Question n°1 : combien de personnes ont été condamnées et emprisonnées au titre de l’article 65/b de la loi n°2863 ?

Question n°2 : combien de personnes ont été condamnées et purgent actuellement une peine de prison au titre de l’article 65/b de la loi n°2863, désormais abrogé ?

Question n°3 : combien de personnes ont été jugées, condamnées et ont vu leur peine exécutée dans le cadre de la loi n°6498 ?

Question n°4 : que pensez-vous du fait que la Cour d’Appel confirme une décision en invoquant une infraction caduque ? Comment se fait-il que le principe de légalité des délits et des peines ait été ainsi bafoué ? Le fait qu’une juridiction excipe de sa marge d’appréciation pour refuser d’appliquer une disposition légale n’est-il pas contraire au principe de la primauté du droit ?

Question n°5 : combien de citoyens turcs ont-ils été condamnés au nom d’un article inexistant dans le Code pénal ? »

Buldan n’a obtenu aucune réponse à ses questions. Et pour cause, car il n’y a pas de réponse satisfaisante à cela.

Le fond de l’affaire Sevan Nişanyan concerne tout simplement la liberté d’expression et de pensée. La vie entière de Sevan est basée sur la critique. Il s’en est pris aux lois et directives concernant les sites protégés et à l’état de droit en matière de construction au même titre que dans ses différents écrits, il s’attaque au régime, aux lois sur la presse ou à la loi pénale. Il ne s’agissait de rien d’autre qu’une critique en acte de l’état de la législation sur la construction des logements. C’est l’une des raisons de son goût pour l’expérimentation architecturale. Mais le fait que ces réalisations soient visibles par le premier imbécile venu – mes excuses aux imbéciles – a provoqué une réaction d’incompréhension et Sevan a été envoyé en prison sans que personne ne se sente impliqué. On peut certes considérer qu’il est allé trop loin dans la critique, mais c’est là sa nature profonde.

Les Arméniens de Turquie bâillonnés

Soulignons qu’avec ces bâtiments, Nişanyan visait non seulement à faire exemple en matière architecturale, mais également à proposer une autre conception de l’esthétique. En remettant le traditionnel au goût du jour, on peut dire qu’il lui a donné une portée universelle. Il s’agissait également d’une action de résistance, aussi bien contre un pouvoir incapable depuis des années de faire évoluer la loi sur la protection du patrimoine que contre la mentalité consistant à interdire en pratique toute nouvelle construction. Sevan qui s’élève contre le pouvoir dans ses écrits, a fait de même par l’architecture en faisant construire plus de quarante maisons dans le village de Şirince et en proposant des espaces de vie en commun exemplaires comme le Village des mathématiques [fondé pour vulgariser l’enseignement des mathématiques, NdT] ou l’École du Théâtre [centre public d’enseignement des arts visuels, NdT].

nisanyan-bibliotheque-kutuphane

Il ne faut pas oublier que Sevan n’était pas propriétaire des constructions incriminées. Rien ne lui appartient, à l’exception du panneau « Bibliothèque Sevan Nişanyan » à l’entrée de la bibliothèque du Village des mathématiques, désormais menacé de destruction. Sevan avait fait don depuis longtemps de l’ensemble de ces propriétés à la fondation Nesin [fondée en 1973 par l’écrivain Aziz Nesin pour s’occuper d’enfants pauvres, NdT]. Sevan a été mis en prison volontairement au nom d’un délit de construction illégale inventé pour l’occasion. Ce qui est à l’œuvre, c’est la volonté de salir Sevan tout en prévenant les réactions qu’aurait entraînées son arrestation pour délit d’opinion. Et de fait, ce faisant, toute réaction a été étouffée. Car Sevan est une voix forte et une plume audacieuse de la communauté arménienne. Il y a un lien profond entre la mise en œuvre du programme négationniste à l’occasion du centenaire du génocide arménien et les quatre ans de prison dont Sevan Nişanyan a écopé. Sevan en prison, ce sont les Arméniens de Turquie qui se retrouvent bâillonnés. De ce point de vue, la situation est comparable à celle des intellectuels arméniens envoyés en déportation il y a un siècle de cela (à ce jour, le total des peines d’emprisonnement prononcées pour Sevan s’élève à 17 ans alors que les condamnations pour défaut de paiement des amendes sont encore à venir).

La communauté arménienne peine désormais à se faire entendre, comme on a pu le constater lors des commémorations du centenaire du génocide, qui sont une réédition du film de Russell Crowe sur la bataille des Dardanelles [La promesse d’une vie, 2014, NdT]. Les rassemblements organisés pour l’occasion sont l’occasion de voir les Shéhérazade de tous poils ressasser leurs contes des milles et nuit. L’histoire ne doit jamais se terminer, où c’est la mort qui guette !

Un silence qui dérange

Le silence assourdissant qui règne depuis près de deux ans, à l’intérieur comme à l’extérieur de Turquie, mérite qu’on s’y attarde. L’absence quasi totale de réaction à l’intérieur du pays s’explique par les mêmes raisons que celles qui ont mené Sevan en prison : Sevan est un intellectuel arménien atypique et contestataire. C’est à cause de ses origines ethniques qu’on s’obstine à détruire son travail, qui était voué à subir le même sort que le patrimoine arménien historique considéré comme « bien vacant », emval-i metruke [C’est ainsi que le droit turc a qualifié les biens et propriétés abandonnés ou saisis au moment du génocide, NdT].

Que les membres du Club Pen de Turquie [association internationale d’écrivains, fondée en 1921 par Catherine Amy Dawson Scott, NdT], capables d’écrire un roman avec une centaine de mots de vocabulaire observent un silence religieux face à un écrivain aussi prolifique que Sevan n’est pas pour étonner, ni même le fait que le président du club turc se soit opposé à la campagne de mobilisation initiée par d’autres branches du club à l’extérieur du pays. Le fait qu’un intellectuel arménien contestataire ait plus fait pour la langue turque à lui seul que l’Association de la langue turque en 80 ans [institution en charge de la réforme et de normalisation du Turc, NdT], sans même parler des écrivains susmentionnés, est légitimement ressenti comme une humiliation (2).

Qu’on permette à quelqu’un comme moi, qui ai appris le turc à l’école primaire, de le dire : il ne fallait pas s’attendre à ce qu’une clique d’écrivaillons incapable de parler et d’écrire correctement sa propre langue réagisse différemment. Comme nous l’avons dit plus haut, les médiocres se protègent contre la menace et l’attrait exercés par ceux qui s’opposent à eux… En dépit des résistances turques, le Club Pen international a attiré l’attention sur l’affaire Nişanyan. Le Club Pen turc s’est alors muré dans le silence et nous ne nous attendons pas à ce qu’il en sorte prochainement.

Quant au silence de la communauté arménienne de Turquie, il peut s’expliquer de la manière suivante : celle-ci est tombée sous le charme des fabulateurs dont nous parlions plus haut. Par ailleurs, on s’imagine mal comment une communauté ayant subi le génocide, assimilée dans la violence et qui fait encore l’objet d’appels au pogrom — dans le genre de l’arrêt rendu sur l’affaire du Prophète — pourrait agir de manière différente. Il faudrait considérer comme naturel le fait que Sevan ne puisse même plus sortir dans la rue acheter du pain pour avoir osé consacrer trois lignes à Mahomet. Sevan a présidé à la résurrection de Kirkindjé/Çirkince, lieu de naissance de la femme de lettres Didó Sotiríou, à l’origine de l’un des chefs-d’œuvre de la littérature grecque, Terres de sang, et permis sa transformation en Şirince [le nom turquisé du village, Çirkince, signifiait « laid ». Le village avait été rebaptisé par les autorités Şirince, qui a le sens inverse de « mignon », « charmant », NdT]. Les habitants grecs du village, originaires d’Epire, ont été renvoyés [lors de l’échange de populations de 1923, NdT] et vivent désormais dans le village de Nea Ephesus près de Kateríni, en Macédoine grecque. Je me suis rendu sur place durant l’été 2015 pour y rencontrer le muhtar [responsable] du village, dans l’espoir que ceux-ci pourraient faire quelque chose en faveur de Sevan qui avait sauvé le village de leurs ancêtres de la destruction. Mais je m’étais leurré. On m’a répondu que Sevan était allé trop loin. Prendre parti pour Sevan aurait pu avoir des conséquences sur les allées et venues des habitants de Nea Ephesus à Şirince. Une simple prière pour Sevan en l’honneur de leurs ancêtres dans l’une des églises rénovées du village leur paraissait apparemment de trop. Sans doute celui-ci craignait-il d’empoisonner ses relations [avec le pouvoir turc, NdT], mais je ne veux pas me montrer injuste. La semaine prochaine, le muhtar est censé se rendre à Şirince pour glisser un mot sur Sevan au maire de la ville voisine de Selçuk. Je l’en ai remercié.

sevan-nisanyan-renovation-tombeau-antique

Parmi les ONG, Human Right Watch et Amnesty International ont tiré la sonnette d’alarme sur l’affaire Nişanyan et mentionné celle-ci dans leurs rapports respectifs. Il est étrange que, dans ce contexte, les ONG turques persistent à garder le silence, y compris la Ligue turque des droits de l’Homme qui a pourtant une commission consacrée au racisme et à la discrimination. Nous nous attendions également à ce que l’université stambouliote de Bilgi, où Sevan était chargé de cours, réagisse à cette incarcération. Celle-ci nous a fait savoir qu’elle avait certes bénéficié des compétences d’intellectuel de Sevan Nişanyan, mais ne souhaitait pas prendre parti en sa faveur. Autrement dit : « nous avons tiré profit de Sevan un temps mais nous n’avons plus besoin de lui ». Nous avons également demandé l’autorisation d’organiser une exposition à l’université du Bosphore, où Sevan a étudié, afin de montrer des photos du travail architectural réalisé à Şirince. Ceux-ci nous ont non seulement accordé l’espace demandé mais également proposé d’organiser une conférence sur le sujet, et pour cela nous sommes redevables au personnel et aux étudiants de l’Université du Bosphore.

D’autres institutions et personnes nous ont apporté leur concours. Ainsi l’Association des anciens élèves de l’école arménienne de Getronagan nous a permis d’organiser une conférence sur « l’affaire Nişanyan et le droit à la résistance » dans la salle de conférences où celui-ci, alors écolier au sein de l’école élémentaire, avait obtenu son premier prix d’excellence. Osman Kavala [mécène turc fondateur d’Anadolu Kültür, NdT] nous a également permis d’utiliser le Cezayir Meeting Hall de Beyoğlu, ce dont nous lui sommes reconnaissants, tout comme nous sommes reconnaissants à Doğan Özgüden, İnci Tuğsavul, Anjel Dikme, Saro Mardiryan, İbrahim Seven, Jozef Haddodo, Hovsep Hayreni, Nail Beth- Kinneà l’étranger, Ercan Kanar, Ayşe Hür, Korhan Gümüş, Bülent Bilmez et Zakarya Mildanoğluen Turquie qui nous ont apporté leur soutien en participant aux différentes conférences organisées. Kenan Yenice nous a également été d’un soutien précieux en imprimant l’ensemble des affiches, posters, brochures et autres, utilisé lors des rassemblements.

Ce silence qui entoure l’affaire Sevan se fait également sentir à l’extérieur du pays, en Arménie ou au sein de la diaspora. Sevan passe pour n’être pas assez Arménien. Pourtant des ouvrages comme Le pays qui avait oublié son nom ou La Turquie à l’Est d’Ankara visent à dresser l’inventaire du patrimoine arménien historique, alors qu’un site comme l’Index Anatolicus permet aux internautes de connaître et de faire partager l’histoire de la moindre bourgade d’Anatolie [voir nisanyanmap.com qui recense un très grand nombre de localités de Turquie en mentionnant l’ensemble de leurs toponymes antérieurs à la turquisation, NdT]. Ce type de travail constitue une véritable avancée historique dans la lutte pour conserver les traces du passé arménien. Mais cela n’a pas suffi à assurer à Sevan le soutien de la diaspora arménienne.

Durant les premiers mois de sa détention, des rencontres ont été organisées à Paris, Bruxelles, Vienne, Francfort et Hambourg, mais par la suite, il a été peu à peu oublié. Nous avons également rencontré l’ANCA (Armenian National Committee of America) qui a paru intéressé, mais qui, non content de ne rien faire, a omis de mentionner quoi que ce soit sur l’affaire dans ses rapports périodiques, tout en prenant soin de récompenser l’un des fabulateurs des Mille et une nuits dont nous parlions plus haut. Nous n’avons ressenti aucun intérêt de la part de la diaspora à l’exception de l’Armenian council of Europe et de l’Association des Arméniens démocrates de Belgique.Les rassemblements en l’honneur de Sevan organisés par ces associations, aux moyens par ailleurs limités, étaient à la fois chaleureux et conviviaux. En Turquie, les débats en direct avec le président de l’Institut d’Histoire turque (Türk Dil Kurumu) sur le génocide arménien, mot que si peu de gens osent prononcer, ont battu des records d’audience. Durant l’émission, les présentateurs et le président de l’Institut étaient à deux doigts d’oublier leur nom tant ils étaient ébahis.

En Arménie, l’Union des écrivains arméniensa souhaité organiser un évènement de soutien en faveur de Sevan. Nous avons partagé les informations en notre possession, envoyé les documents afférents, mais aucune nouvelle ne nous est parvenue depuis. Les ouvrages de Sevan étaient en train d’être traduits en arménien et devaient passer sous presse en octobre 2014. Aucune nouvelle non plus. Enfin le Ministère en charge de la diaspora arménienne avait décidé de décerner à Sevan le prix William Saroyan de littérature, ce qui m’avait profondément réjoui. Un an et demi plus tard, Sevan n’a toujours pas reçu le prix en question.

« Une autruche butée »

Comme tout être humain, Sevan a sans doute ses torts. Mais je doute qu’il ait mérité de se voir infliger un tel traitement. Ce silence de la société [vis-à-vis de son emprisonnement NdT] n’est pas normal, et il n’est pas plus acceptable de prendre aussi volontiers parti en faveur du pouvoir, en faveur des puissants.

Ces mots écrits et transmis par Sevan à son retour de Berlin, où vivent ses enfants, juste avant de partir en prison, méritent d’être cités :

hodri-meydan-kulesi,la-tour-de-defi« Tout un tas de gens croient en toi, te font confiance et cela représente une grande responsabilité. Ce n’est pas bien de les décevoir, tu n’as pas le droit. Tu as lutté et accepté les conséquences de la lutte. Prendre peur et partir dès que le vent tourne, voilà qui serait une infamie. Tu n’as pas le droit de te ridiculiser. Tu t’es battu pour réaliser tes rêves dans ton village, tu t’es lié à cet endroit. Même si une poignée de fonctionnaires se met à ronger cela comme des souris, ça ne te donne pas le droit d’abandonner cette existence. Il y a encore bien trop de choses à faire. Tu as intimé aux gens de cesser d’avoir peur, tu as dit que ce dont ce pays manquait le plus était le courage. Tu as érigé la Tour du défi [Hodri Meydan Kulesi, une tour en pierre d’une douzaine de mètres de haut qui domine les environs à Şirince, NdT]. Maintenant que l’ennemi pointe à l’horizon, cela ne te ressemblerait pas de fuir pour sauver ton petit confort personnel. Tu ne dois pas te contredire. Il y en a tant qui ont pris la poudre d’escampette. Beaucoup étaient des amis, des êtres chers. Mais tu as vu, de tes yeux la marque indélébile de la défaite qui s’était gravée sur leur front. Tu refuses de porter cette marque à ton tour. »

Nous nous sommes quittés sur ces mots, sans savoir quand nous nous reverrons de nouveau. Balloté entre plusieurs prisons, de Torbalı à Buca, de Şakran à Yenipazar, Sevan compte désormais les jours dans la prison de Söke [au sud d’Izmir, NdT] et ignore combien de temps durera sa détention. Mais nul besoin de chercher la colombe craintive en lui. Comme il le dit lui-même, il reste buté comme une autruche [« Je ressemble à une colombe qui craint pour sa vie. Mon seul réconfort désormais, ma seule garantie, c’est de songer qu’au moins, dans ce pays, les hommes ne touchent pas aux colombes » a écrit Hrant Dink peu avant son assassinat. À quoi Nişanyan réplique pour sa part : « Ne cherchez pas chez moi la colombe craintive. À tout prendre, je suis plutôt de la race des autruches butées », NdT]


(1) Chronique d’Etyen Mahçupyan dans Zaman, 26 janvier 2014, « Un homme qui s’appelle Sevan Nişanyan ».
(2) Sevan Nişanyan est l’un des linguistes de Turquie ayant le plus contribué aux recherches étymologiques sur la langue turque. L’ouvrage publié en 2002, La racine des mots, dictionnaire étymologique du turc contemporain est une bible en la matière. [On peut également consulter gratuitement ce dictionnaire en ligne à l’adresse http://www.Nişanyan sozluk.com/ , NdT]

nisanyan-sevan

Vous pouvez également lire les articles suivant sur le site du Collectif Van :



Sevan Nişanyan’ın hapsedilmesine dair dayanılmaz suskunluk

Sait Çetinoğlu cezaevindeki Türkiyeli Ermeni yazar Sevan Nişanyan’ın Türkiye’de devletin hedef tahtasına oturtulmasını ele alıyor. Nişanyan’ın cumhuriyetin kuruluş temellerini eleştirdiği Yanlış Cumhuriyet kitabıyla başlayan süreç Türkiye’de ondan başka kimsenin hapis cezası almadığı “kaçak inşaat suçu”ndan cezaevine konulmasına kadar uzanıyor.  Çetinoğlu’na göre Sevan Nişanyan’ın 100 yıl önce belirsizliğe yollanan Ermeni entelektüellerinden bir farkı yoktur. Nişanyan’ın durumuna dair Türkiye’de, yurtdışında, Ermenistan’da ve diasporadaki suskunluğun sebebi ise cezalandırılmasının temelinde olduğu gibi, aykırı ve alışılmışın dışında bir Ermeni oluşudur.

Sevan Nişanyan ile tanışmamız çok yeni sayılır. Okul, mahalle, iş arkadaşlığı gibi eskiye dayanmaz. Yüz yüze gelişimiz yenidir. O kadarki; Sevan ile ilgili belgesel üzerine çalışan Emrah Dönmez ile bir gün sonrasına görüşme için sözleştik. Ayrılırken, Sevan ile ne zamandır tanıştığımızı sordu. “Bir kaç yıllıktır eskiye dayanmaz” cevabım üzerine, arkadaşlığımızı dikkate değer bulmadığından olacak, ertesi gün aynı mekânda bulunmamıza, çok yakın olmamıza rağmen hiçbir açıklama yapmadan benimle görüşmedi.

Ancak arkadaşlığımızın yeni olduğuna bakmayın, size yazıyı okumanızı öneririm.

Bu yazı Sevan’a güzelleme olarak yazılmamıştır. Yazının çatısını kurarken temel kaygım yazının gidişinin Sevan’a güzellemeye evrilmesiydi. Sevan’ın buna ihtiyacı yok.  Lakin öyle olağanüstü bir durum, öyle olağanüstü bir kişilik ile karşı karşıyayız ki, yazı boyunca o kaygıyı taşısam ve hiç unutmamaya çalışsam da o yöne eğilmesini önlemek zor gibi…

Söylediğimiz gibi olağanüstü bir kişilikten söz ediyoruz: her şeyin en iyisine çalışıp, her şeyin en iyisini yapınca, kavgayı da olağanüstü güzellikte ve olağanüstü boyutta yapar. Ve kavganın nesnesinin kişi ya da devlet olmasının Sevan için fark etmediğini anlamak, Sevan’ın  bugünkü durumunu, “Sevan Nişanyan Olayı”nı açıklamak ve anlaşılmasını sağlamak  daha kolay olacaktır.

Sevan’ı en iyi anlatan yazıların birinde “Her toplumda ve her zaman ‘delilik’ diye adlandıracağımız ama gıpta ile bakacağımız işlere kalkışanlar çıkar. Zaten eğer böyle insanlar çıkmıyorsa o toplum ruhen ölmüş demektir” sözleri ile Sevan’ı çok net özetlerken çok önemli bir gerekliliğin altını çizer: Sevan’lar toplumlar için gerekli ve vazgeçilmez olmalıdır. Keşke toplumumuzda Sevan’ları çoğaltabilseydik.

Yazının devamında toplumsalın vahim gidişinin altının çizilmesi anlatmak istediğimizin özlü ifadesidir: “Öte yandan toplumlar vasatlığı benimser ve beslerler. Böylece kendilerini aykırı olanın cazibesinden ve tehdidinden korumuş olurlar. Sıra dışına çıkanları, aynen bir kaza anında seyrettikleri yaralılar gibi seyrederler. Kazalar kişilikleri önemsizleştirir ve olayın kendisini, magazinel bilgiyi öne çıkarır. Benzer şekilde sıra dışı olan da toplum için ancak ‘kaza anında’ görünür olur ve seyirciler salt yaşananlara bakıp, sonra da hiçbir şey olmamış gibi yollarına devam ederler”.1

Bugün olan, durumun yurt içinde ve dışında sessizce izlenmesinin nedeni tam da budur. “Sevan Nişanyan olayı nedir?” sorusunu sorduğumuzda olayın birden fazla boyutu olduğunu görüyoruz.

Birincisi, hukuk alet edilerek Sevan Nişanyan cezalandırılmak istenilmektedir. Bilindiği gibi Bakunin’in özlü sözüyle: “Hukuk, iktidarın fahişesidir”. Sevan’a davalar açılarak cezalar verilmesi,  Yanlış Cumhuriyet adlı Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşunun birçok noktadan eleştirisinin yayınlanmasının ardından gelmiş. Peygamber Davası dediğimiz  Muhammed’e hakaret olarak algılanan  “Nefret suçlarıyla mücadele etmeli” başlıklı  makalesindeki üç satırlık “undan yüzlerce yıl önce Allah’la kontak kurduğunu iddia edip bundan siyasi, mali ve cinsel menfaat temin etmiş bir Arap lideriyle dalga geçmek nefret suçu değildir. “İfade özgürlüğü” denilen şeyin, adeta anaokulu seviyesindeki bir test örneğidir” ifadesinden dolayı cezalandırılarak, Yüksek mahkemede bekleyen mahkeme kararları onanmıştır.  Gezi Olayları Sürecindeki “Her başbakan istifayı tadacaktır” başlıklı yazısından sonra,  üst perdeden, “Her ölümlü cezaevini tadacaktır!” denilerek cezaevine konma prosedürü tamamlanmış ve  02.01.2014 tarihinde aynı tarihli aynı olaydan verilen mükerrer cezanın infazı gerçekleştirilmek üzere cezaevine konulmuştur.

sevan nişanyan Sevan Nişanyan

Peygamber Davası’nda, Trabzon’dan İstanbul’a,  Ordu’dan, Antalya’ya organize 14 kişinin ihbarı ve isteği ile İstanbul 14. Sulh Ceza Mahkemesi tarafından cezalandırılmıştır. Bilindiği gibi sulh ceza mahkemeleri özel mahkemelere dönüştürülmüştür.

Mahkemenin gerekçeli kararı ilginç olmasının ötesinde tahrik edici ve Ermenileri hedef gösteren ifadeler taşıyan ibret vesikasıdır: “… halkın büyük bir kısmının mensup olduğu dinin peygamberine, mensup olan kişilerin peygamberlerine olan duygularını alaycı, aşağılayıcı ve rencide edici şekilde ve onların öfkelerini artırıcı bir şekilde ve sanığın kendi savunmasında görüldüğü üzere, saygı sınırları içerisinde ve ifade hürriyeti kapsamında kabul edilemeyecek şekilde ve kaba bir biçimde (…) açıkça insanların dini duygularını öfkelendirecek şekilde kendisinin ve MENSUP OLDUĞU MİLLETİN insanları hedef göstererek, halkın büyük bir kısmının dini inanışlarını aşağılayarak ve tahrik ederek, onları kinlendirerek büyük bir kısım halkın diğer bir kısım üzerine kin ve düşmanlığa alenen tahrik ettiği, SANIĞIN AMACININ burada kendi fikirlerini ifade etmekten ziyade halkın büyük bir çoğunluğunu oluşturan insanların dini duygularını tahrik ederek kin ve düşmanlık çıkarmak istediği ve BİR TAKIM KELİME VE CÜMLE KURGULARI YAPARAK bunu ifade özgürlüğü kapsamında kendi düşünceleri olduğunu belirttiği ancak asıl amacının İslamiyet ve onun peygamberi hakkındaki eleştirilerden ziyade, toplumsal barışı zedeleyecek şekilde ve dini duyguları zorlayacak şekilde TOPLUMSAL ÇATIŞMALARA ZEMİN HAZIRLAMAK OLDUĞU kanaatine varılmıştır.”

Milliyetçi bir partinin bildirisi niteliğindeki gerekçeli karar, kullandığı dili ile engizisyon mahkemelerinin kararlarını dahi geride bıraktığını, saldırı ve daha ötesinde bir pogromu işaret ettiğini söylersek abartmış olmayız.

Yukarıda da söylediğimiz gibi Sevan’a karşı alınan keskin tavrın köşe taşlarından biri Yanlış Cumhuriyet adlı eserinin yayınlanmasıdır. Sevan Nişanyan bu eseri ile rejimin niteliğini apaçık ederek kuruluşu ve kuruluş felsefesini yerle bir etmiştir. Kurucu babalara karşı eleştiri, üstelik bunların aykırı bir Ermeni yazar tarafından yapılması hazmedilememiştir.  Derhal Genel Kurmay öncülüğünde özel bir operasyon planlanmıştır. Bugünün mağduru bir gazeteci ve televizyon yıldızına servis edilen özel bilgilerle,  yıllar öncesinin olayı sanki bugün olmuş gibi yapılan özel haberle düğmeye basılarak, Sevan itibarsızlaştırılmaya çalışılmıştır. Böylece, Yanlış Cumhuriyet kitabının okunması engellenmek istenilmiş, insanlar gerçeklerden uzaklaştırılmaya çalışılmıştır.

İkincisi, Sevan Nişanyan Olayı, izinsiz inşaat olayı değildir. Türkiye bir kaçak inşaat cennetidir. Bu suçtan dolayı Sevan dışında kimsenin cezası infaz edilmemiştir. Sevan Nişanyan Olayı HDP ve CHP’li parlamenterler tarafından Adalet bakanının cevaplandırması istemiyle TBMM’ne de taşınmıştır. CHP İtanbul Milletvekili Selina Doğan’ın Temmuz 2015’te TBMM’ne verilen soru önergesinde sorulan:

1- 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıkları Kanunu 65/b maddesinden son 10 yılda kaç kişi hakkında dava açılmış ve kaç kişi hüküm giymiştir?

2- Kaç kişinin hapis cezası, para cezasına çevrilmiştir?

3- Kaç kişi bu madde uyarınca cezaevine girmiştir? Cezaevine giren kaç kişi denetimli serbestlik almıştır?

4- Söz konusu cezadan dolayı Sevan Nişanyan dışında cezaevinde yatan var mıdır?

sorularına cevap gelmemiştir.

HDP Iğdır Milletvekili Pervin Buldan da Sevan Nişanyan’a verilen cezaları Meclis gündemine taşıdı. Buldan, Adalet Bakanı Bekir Bozdağ’ın yanıtlaması için Aralık 2014’te verdiği soru önergesinde, Sevan Nişanyan’a uygulanan hukuksuzluğu dile getirdi:

“Sevan Nişanyan İzmir’in Selçuk ilçesinin Şirince köyünde geleneksel mimari dokuyu korumak ve canlandırmak için yaptığı çalışmalarla tanınmaktadır. Ancak Şirince köyü girişindeki sit alanı içinde bulunan alanda inşai faaliyette bulunduğu iddiasıyla yapılan yargılama sonunda kendisinin 2863 Sayılı Yasanın 65/b maddesi gereğince 2 yıl hapis ve 5 bin gün adli para cezası ile cezalandırılmasına karar verilmiştir.

Bahse konu kararın mesnedi olan 2863 Sayılı yasanın 65/b maddesi, Anayasa Mahkemesi’nin 11.04.2012 gün ve E. 2011/18-K. 2012/53 sayılı kararıyla iptal edilmiş; yasa koyucu iptal kararının gereğini 11.10.2013 tarihinde yerine getirmiş ve Sevan Nişanyan’ın mahkûmiyetine neden olan 2863 sayılı yasanın 65/b maddesini, 6498 sayılı yasayla değiştirmiştir. Böylece Anayasa Mahkemesi’nin iradesi yerine getirilmiştir. Yargıtay ise Anayasa Mahkemesi’nin iptal kararını yeterince irdelememiş ve Anayasa Mahkemesi’nin kararına rağmen 19.03.2014 gün ve E. 2013/8183- K. 2014/6870 sayılı kararı ile onanmış olup karar “mülga” 2862 sayılı yasa çerçevesinde onanmıştır ve kesinleşmiştir. İşbu karar Anayasanın 2. 38. AİHS’nin 6. ve 7. Maddelerine aykırılık teşkil etmektedir. Zira Sevan Nişanyan, mülga bir ceza maddesine dayalı olarak cezalandırılmış bulunmaktadır

Soru 1- 2863 Sayılı Yasanın 65/b maddesi yürürlükte iken bu madde kapsamında ceza alan ve cezaevinde infazı gerçekleşen kaç kişi bulunmaktadır?

Soru 2- Hâlihazırda ilga edilen 2863 Sayılı Yasanın 65/b maddesinin uygulanması neticesinde ceza alan ve cezaevinde infazı gerçekleşen kaç kişi bulunmaktadır?

Soru 3- 6498 sayılı yasa kapsamında yargılanan, ceza alan ve cezası infaz edilen kaç kişi bulunmaktadır?

Soru 4- Yasa hükmü ilga edilmesine rağmen Yargıtay tarafından onanmış olmasını nasıl değerlendiriyorsunuz? Cezanın yasallığı ilkesi neden çiğnenmiştir? Yargı mercilerinin takdir hakkını mevcut kanunun hükmünü uygulamama yönünde keyfi bir biçimde kullanması hukuk devleti ile çelişmemekte midir?

Soru 5- Hâlihazırda Türkiye’de olmayan bir yasa maddesinden ötürü cezalandırılan kaç kişi vardır?”

Buldan’ın sorularına da bir cevap verilmemiştir. Zira verilecek bir cevapları yoktur.

Aslında Sevan Nişanyan olayı, düşünce ve ifade özgürlüğünden başka bir şey değildir. Eleştirel yaşam Sevan’ın tarzıdır. Onun yaptığı,  kitaplarında ve yazılarındaki, rejim,  Basın Yasası, Ceza Yasası eleştirilerinde olduğu gibi imar mevzuatını, sit ve koruma yasalarının ve yönetmeliklerin  eleştirisidir. Bunlar imar mevzuatına dair düşüncelerinin kağıt üzerinde değil de somut  örnekleriyle görsel olarak ifade edilerek eleştirisinden başka bir şey değildir.  Deneysel mimari eserlerinin bir anlamı da budur.  Aslında, örneklerin öküzün anlayacağı türden -öküzden özür dileyerek- oluşu yadırganmış, kimse üzerine alınmadan Sevan cezaevine yollanmıştır.

Örnekleriyle, eleştirisini abarttığı söylenebilir ki; Sevan’ın tarzı da budur.

Deneysel mimari eserleriyle örnek göstermenin ötesinde özgün bir estetik düşünce geliştirdiği de altı çizilmesi gereken önemli bir gerçekliktir. Sevan gelenekseli günümüzden geçirerek evrensele taşıdığını rahatlıkla söyleyebiliriz.

Eserlerinin bir boyutu da direnme hakkının kullanılmasıdır. Yıllarca İmar Yönetmeliği’nde günümüze uyarlayıcı bir değişiklik yapmayan iktidarın eleştirisi olduğu kadar, fiili yapı yasağı koyan zihniyete karşı direnme hakkının kullanılmasıdır. Yazıları ile muktedire direnen Sevan, Şirince Köyündeki 40’ı aşkın deneysel mimari eserleriyle iktidara direnmiştir. Matematik Köyü, Tiyatro Medresesi gibi örnek yaşam alanları geliştirmiştir.

Bu konuda unutulmaması ve gözden kaçırılmaması gereken önemli nokta bu eserlerle/ yapılarla Sevan’ın bir mülkiyet ilişkisinin bulunmamasıdır. Şirince’de Sevan’ın inşa ettiği yıkılası Matematik Köyünün kütüphane kapısındaki Sevan Nişanyan Kütüphanesi yazılı levha dışında Sevan’a ait hiç bir şey yoktur. Sevan bütün mal varlığını Nesin Vakfına bağışlayarak mülkiyet ile olan bağını yıllar önce kesmiştir.

Kaçak inşaat suçu icat edilerek Sevan’ın cezaevine konulması özel bir projenin ürünüdür. Mesele kaçak inşaat meselesi değildir. Bu proje ile Sevan Nişanyan’ın itibarsızlaştırılmaya çalışılmasının yanında,  düşüncelerinden dolayı cezaevine yollanmasından dolayı oluşacak birçok tepki savuşturulmuş, hem de bu proje ile susturulmuştur. Zira, Sevan Nişanyan Ermeni halkının gür sesi ve korkusuz yazan kalemidir.

Ermeni Soykırımının 100. yılında devlet 4 yıllık bir inkar projesini yürürlüğe koymasıyla Sevan’ın 4 yılla başlayan cezaevi sürecinin yakın ilişkisi vardır. Sevan cezaevindeyken Türkiye’deki Ermenilerin sesi boğuk çıkacaktır. Bu bakımdan Sevan Nişanyan’ın 100 yıl önce belirsizliğe yollanan Ermeni entelektüellerinden bir farkı yoktur. (bugün Sevan’a verilen cezaların toplamı 17 yıla uzatılmıştır. Sırada ödenemeyecek maddi tazminat davaları beklemektedir).

Ermeni halkının sesi kısılmış durumdadır. Bunu Ermeni Soykırımının 100. yıl etkinliklerinde gözlemek mümkündür. 100. yılla ilgili etkinlikler Russel Crowe’un Çanakkale’sinin tekrarıdır.  Bu toplantılarda,  kadın-erkek Şehrazatlar tarafından biteviye 1001 gece masalları anlatılmaktadır. 1001 gece masalları bitmemelidir. Masalın bitmesi ölümcüldür!

Sevan Nişanyan ile ilgili dikkat çekici hususlardan biri de bu konudaki içeride ve dışarıda iki yıla yakın süren suskunluktur.

Birkaç kişinin dışında içerideki kitlesel suskunluğun temel sebebi, Sevan’ın cezalandırılmasının temel etmeninde olduğu gibi, aykırı ve alışılmışın dışında bir Ermeni oluşudur. Yaptığı eserlerinin tümü hakkında yıkım kararı alınmasında da etnik kökeni yatmaktadır. Kadim  Ermeni eserleri gibi, Sevan’ın eserleri de yok edilmeye mahkum edilmiştir. Sevan’ın eserlerine Emval-i Metruke muamelesi yapılması bundandır.

Sevan gibi üretken yazara karşı, 60 kelime Türkçeleri ile roman yazan Türkpen üyeleri için bu suskunluk anlaşılırdır. Hatta Türkpen başkanının, Uluslararası PEN’in Sevan ile ilgili kampanyaya mani olmasına da şaşırmadık. Türkçeye, değil kendilerinin, Türk Dil Kurumu’nun 80 yılda yapamadığı devasa katkıyı aykırı bir Ermeni’nin yapması karşısındaki eziklik de anlaşılırdır.2

Türkçeyi ilkokulda öğrenen biri olarak bunu rahatlıkla söylemekten çekinmiyorum ki; Kendi dilini doğru dürüst konuşup yazamayan bir güruhun başka türlü bir tavır geliştirmesi düşünülmezdi. Yukarıda da söylediğimiz gibi: Vasatlar “böylece kendilerini aykırı olanın cazibesinden ve tehdidinden korumuş oldular”.

Uluslararası PEN, Türkiye kaynaklı karşı çıkmalara rağmen yine de Sevan Nişanyan Olayına dikkat çekti. Türkpen’den ses çıkmadı, çıkmasını da beklemiyoruz.

Türkiye’deki Ermeni Halkının sessizliği anlamlandırılabilir: Birincisi, Türkiyeli Ermeniler, 1001 gece masalları anlatıcılarınca esir alınmıştır. İkincisi, Peygamber Davası kararındaki pogrom çağrısı karşısında, soykırıma uğramış ve pogromlarla sindirilmiş bir halkın başka türlü hareket etmesi düşünülemezdi. Sevan’ın Muhammed’e dair üç satırlık sözü üzerine ekmek almak için dahi sokağa çıkamayışını doğal karşılanmalıyız.

sevan nisanyan -sirinceSevan, Çağdaş Yunan edebiyatının şaheseri Benden Selam Söyle Anadolu’ya kitabının yazarı Dido Sotiriyu’nun doğup büyüdüğü eski bir Elen köyü Kırkınca/Çirkince’yi ihya edip Şirince’ye çevirmiştir. Şirinceliler, sürgünle Epir Bölgesinden Ege’ye getirilip yine sürgünle geri gönderilmişlerdir. Bugün Makedonya’da Khaterini yakınında, Nea Ephesus adını verdikleri köyde yaşamaktadırlar. 2015 yazında bu köye gidip muhtar ile konuştum. Atalarının kurduğu ve doğup büyüdükleri köyü yok olmaktan kurtaran Sevan için yapabilecekleri bir şeyleri olabilirdi. Yanılmışım, yokmuş. “Sevan da çok ileri gitti” cevabını aldım. Zira Sevan’ın yanında durmak veya Sevan için bir şeyler yapmak Şirince’ye geliş gidişlerini zorlaştırabilir, Şirince’de onarılan eski kiliselerinde senede bir gün dahi olsa atalarının ruhuna bir dua onlara çok görülebilirdi. Muhtarın davranışının ilişkilerin zedelenme riskine karşı geri çekilme ve korunma olarak anlaşılması mümkün. Yine de Muhtarın hakkını yemek istemem.  Muhtar gelecek hafta Şirince’ye gidecekti. Selçuk Belediye Başkanı ile görüştüğünde Sevan’dan da söz edebileceğini söyledi. Teşekkür ettim.

Uluslararası insan Hakları kuruluşlarından HRW ile Amnesty International, Sevan’ın durumuna dikkat çektiler ve raporlarında yer verdiler. Gariptir ki,  yurt içindeki insan hakları kuruluşları hala sessizliklerini korumaktalar. Hatta Irkçılık ve Ayrımcılık adlı komisyonu olan İnsan Hakları Derneği’nden bir ses çıkmış değil.

Sevan’ın bir dönem öğretim görevlisi olarak ders verdiği Bilgi Üniversitesi’nden duruma bir tepki bekledik, Aldığımız cevap “Biz Sevan Nişanyan’ın entelektüel kapasitesinden faydalandık ama arkasında durmak istemiyoruz” oldu. “Evet, biz bir dönem Sevan’ı sömürdük ancak şimdi ona ihtiyacımız kalmadı” olarak anladık.

Öğrenciliğinin geçtiği Boğaziçi Üniversitesinden deneysel mimari örneklerini sergileyeceğimiz bir fotoğraf sergisi için izin istedik. Bize yer göstermenin ötesinde bir de konferans önerdiler. Deneysel mimari üzerine konferansı gerçekleştirdik.  Bu davranışlarından dolayı Boğaziçi Üniversitesi yönetimi ve öğrencilerine müteşekkiriz.

Müteşekkir olduğumuz başka kurumlar da var. Getronagan Okulunda Yetişenler Derneği salonu Sevan’ın ilkokul çağında bilgi yarışmasında ilk ödülü aldığı salondu. Dernek “Sevan Nişanyan Olayı ve Direnme Hakkı” konulu toplantımız için salonu bize tahsis etti. Cezayir toplantı salonu da Sevan Nişanyan Olayı’nı anlatabilmemiz için Osman Kavala tarafından tahsis edilen salonlardan biridir.  Müteşekkir olduğumuz bir çok kişi var tabii ki: Müteşekkir olduğumuz bir çok kişi de  var tabii ki: Yurt dışında Doğan Özgüden, İnci Tuğsavul, Anjel Dikme, Saro Mardiryan, İbrahim Seven, jozef Haddodo, Hovsep Hayreni, Nail Beth- Kinne. Yurt içinde Ercan Kanar, Ayşe Hür, Korhan Gümüş, Bülent Bilmez, Zakarya Mildanoğlu toplantılarda konuşmacı olarak yalnız bırakmayarak destek verdi. Kenan Yenice de her toplantının afişlerini, ilanlarını, broşürlerini ve görsel malzemelerini hazırlayarak anlamlı destek sundu.

Sevan için ülke dışında da bir suskunluk var. Hem diasporada hem de Ermenistan’da. Sevan’ın yeterince Ermeni olmadığı düşünülüyor. Oysa,  Adını Unutan Ülke, Ankara’nın Doğusu adlı çalışmaları Tarihi Ermenistan’da Ermeni eserleri ve varlığının envanterinin ortaya çıkarılmasıdır. Bunlara paralel nisanyanmap.com adlı internet sitesi ile bu coğrafyanın en küçük yerleşim biriminin kısa tarihini ziyaretçilerle paylaşır. Bu üç eser tarihi coğrafyadan Ermeni izlerinin silinmesini önlemiş ve tarihe not düşmüştür.

Ne yazık ki buna rağmen diasporadan Sevan’a bir destek gelmiş değildir. Diaspora’da ilk aylarda Paris, Brüksel, Viyana, Frankfurt ve Hamburg’da Sevan ile ilgili birer toplantı yapıldı.  Sonrasında Sevan unutuldu.

Sevan Nişanyan Olayı ile ilgili  ANCA (Armenian National Committee of America) ile görüştük,  ilgilenmiş  göründüler, ancak hiçbir şey yapmadıkları gibi raporlarında dahi bir satır  yer vermediler. Sevan için bir şey yapmazken Türkiye’den bir 1001 gece masalcısını ödüllendirdiler.

Armenian Council of Europe ve Belçika Demokratik Ermeniler Derneği dışında diasporadaki kuruluşlardan ilgi göremedik. Sınırlı olanaklara sahip bu kuruluşların Paris ve Belçika’da Sevan ile ilgili gerçekleştirdiği toplantı samimi ve coşkuluydu.

Türkiye’de söylemeye çok az kimsenin cesaret edebildiği Ermeni Soykırımını, televizyonda canlı yayında Türk Tarih Kurumu Başkanı ile tartışması izleme rekorları kırmıştır. Programda, TTK başkanı ve program yöneticilerinin şaşkınlıklarından adlarını dahi unuttuklarını söylersek abartmış olmayız.

Ermenistan’da Yazarlar Birliği Sevan ile ilgili bir toplantı yapmak istedi. Bilgiler paylaştık,  dökümanlar gönderdik, lakin bugüne kadar toplantının gerçekleştiği bilgisi gelmedi. Sevan’ın kitapları Ermenice’ye tercüme ediliyordu. 2014 Ekim ayında kitaplarının baskısı gerçekleşecekti. Bugüne kadar ses çıkmadı. Ermenistan Diaspora Bakanlığı Sevan’a William Saroyan Edebiyat Ödülü’nü vermeyi kararlaştırdı. Ödüle çok sevindim. Ancak 1,5 yıl geçti ödül hala Sevan’a ulaşmış değil.

Her fani gibi Sevan’ın da hatalarının olması doğaldır.  Ancak Sevan’a karşı geliştirilen ve tırmandırılan düşman tutumu Sevan’ın hak etmediğini düşünüyorum. Topluma da sessizlik yakışmadı. Sessizlikle iktidarın, muktedirin yanında bu kadar hevesle durmak doğru değil.

sevan-nisanyan-hodri-meydan-kulesiÇocuklarını görmek için gittiği Berlin’den cezaevine girmek için dönerken bizlere ilettiği notta söyledikleri önemlidir:

“Birtakım insanlar sana inanmış, güvenmiş. Bu sana bir sorumluluk yükler. Onları hayal kırıklığına uğratmak, kötülük etmektir. Etmemelisin.
Bir mücadeleye girmişsin, sonuçlarını göze alıyorum demişsin. Rüzgâr bir an için döndüğünde “ay korktum” deyip gitmek rezilliktir. Rezil olmamalısın.
Köyünde bir hayali inşa etmeye girişmişsin, hayatını buna bağlamışsın. Şimdi üç tane memur, fare gibi kemirip hayatında bir oyuk açtı diye o hayatı terk etmek olmaz. Daha yapacak çok işin var.
Millete “korkma” demişsin, “bu memlekette eksik olan şey cesaret.” Hodri Meydan kulesi dikmişsin. Şimdi ufukta düşman belirdiğinde “kişisel rahatım her şeyden kutsal” deyip kaçmak kendinle çelişmektir. Çelişmemelisin.
Kaçıp gidenlerin pek çoğuyla tanışmışsın. Çoğunu sevmiş, dost olmuşsun. Ama alınlarına silinmez mürekkeple basılmış “yenilgi” damgasını da gözünle görmüşsün. O damgayı yememelisin…”

sözleriyle bir daha ne zaman bir araya geleceğimizi bilmediğimiz bir tarihe kadar aramızdan ayrılarak cezaevine gitti.

Torbalı’dan, Buca ve Şakran’a sürgünden, Yenipazar’a dört cezaevi gezen Sevan bugün Söke Cezaevinde ne kadar daha tutsak kalacağını bilmeden gün sayıyor.

Bütün bunlara rağmen, onun  gözünde güvercin tedirginliği aramak boşunadır. O devekuşu inadına sahip olduğunun altını çizer.


1. Etyen Mahçupyan, Sevan Nişanyan diye bir adam, http://www.zaman.com.tr/yazarlar/etyen-mahcupyan/sevan-nisanyan-diye-bir-adam_2195641.html
2. Sevan Nişanyan Türkçe’nin etimololojisine dair ilk ciddi çalışmaları yapan Türkiyeli araştırmacılardandır. 2002 yılında yayınlanan “Sözlerin Soyağacı, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü” kitabı bu konudaki başka çalışmaların öncüsü olmuştur (NDLR).


Սեւան Նշանեանի բանտարկութեան շուրջ տիրող անտանելի լռութիւնը

Սաիթ Չէթինօղլու կը քննարկէ Թրքահայ գրող Սեւան Նշանեանի պետութեան կողմէ թիրախ ընտրուիլը՝Թուրքիոյ մէջ: Սխալ Հանրապետութիւն գիրքով սկսող գործընթացը, ուր Նշանեան քննադատած էր հանրապետութեան հիմնադրութեան սկզբունքները, կը հասնի մինչեւ իր բանտարկութիւնը՝ «անօրինական շինարարութեան յանցագործութիւն»ով, որու հետեւանքով բացի իրմէ, ոեւէ մէկը բանտարկուած չէ: Ըստ Չէթինօղլուի՝ Սեւան Նշանեանը տարբերութիւն չունի այն հայ մտաւորականներէն, որոնք 100 տարի առաջ ուղարկուածէին դէպի անյայտութիւն: Նշանեանի պարագային վերաբերեալ Թուրքիոյ, արտասահմանի, Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ տիրողլռութեան պատճառն ալ, ինչպէս հիմք կազմեց իր պատժուելուն, այլախոհ եւ սովորականէն դուրս հայ մը ըլլալն է:

Սեւան Նշանեանի հետ իմ ծանօթութիւնը դեռ նոր կը համարուի: Իր յետին դպրոցի, թաղի եւ գործի ընկերութեան չափ երկար ժամանակաշրջան մը չկայ: Մեր հանդիպումը դեռ նոր է: Այնքան, որ Սեւանի մասին վաւերագրական ֆիլմ մը պատրաստող Էմրահ Տէօնմէզի հետ պայմանաւորուեցանք յաջորդ օրուան հանդիպումի մը համար: Երբ հրաժեշտ կ’առնէինք, հարցուց թէ քանի տարիէ ի վեր կը ճանչնամ Նշանեանը: Իմ պատասխանին՝«Քանի մը տարի է ի վեր, շատ հին չէ»ի փոխարէն, յաջորդ օրը, հաւանաբար մեր ընկերութիւնը ուշադրութեան արժանի չգտնելուն համար, հակառակ որ նոյն տեղը կը գտնուէինք եւ շատ մօտիկ էինք, առանց բացատրութիւն մը տալու ինծի հետ հանդիպում մը չունեցաւ:

Սակայն, մի նայիք մեր ընկերութեան նոր ըլլալուն, ձեզի կ՛առաջարկեմ  կարդալ հետեւեալ գրութիւնը:

Այս գրութիւնը Սեւանին գովքը հիւսելու համար գրուած չէ: Երբ գրութեան հիմքը կը կազմէի, հիմնական մտահոգութիւնս եղաւ այն, որ գրութեան շարունակութիւնը չվերածուի Սեւանի փառաւորումին: Սեւանը նման գովասանքի մը կարիքը չունի: Որովհետեւ, այնպիսի հրաշալի վիճակի մը, այնպիսի հրաշալի անձնաւորութեան մը հետ դէմ դիմաց ենք, որ գրութեան ընթացքին հակառակ իմ կրած մտահոգութեան եւ չմոռնալու ջանքերուն, դժուար կ՛երեւի զսպել այդ կողմ թեքուիլը:

Ինչպէս յայտնեցինք, մեր խօսքը բացառիկ անձնաւորութեան մը մասին է. ամէն ինչի լաւագոյնը կատարելու ուղղութեամբ ջանք թափելուն եւ ամէն ինչի լաւագոյնը ընելուն պատճառաւ, պայքարն ալ արտասովոր գեղեցկութեամբ եւ գերազանցօրէն կը մղէ: Հասկնալ այն իրողութիւնը, թէ Սեւանի համար չի տարբերիր պայքարի առարկան՝ անհատը կամ պետութիւնը, պիտի դիւրացնէ բացատրել եւ հասկնալի դարձնել Սեւանի այսօրուայ իրավիճակը՝«Սեւան Նշանեանի Դէպքը»:

Սեւանը լաւագոյն կերպով նկարագրող գրութիւններէն մէկը հետեւեալն է. «Ամէն հասարակութեան մէջ եւ ամէն ատեն եղած են այնպիսիներ, որոնք կը ձեռնարկեն այնպիսի գործերու՝ որոնց կը հետեւինք նախանձով եւ անոնք, որոնք կրնան համարուիլ «խենդութիւն»: Եթէ այդպիսի մարդիկ ալ երեւելի չեն, կը նշանակէ թէ այդ հասարակութիւնը հոգեպէս մեռած է:»:Այս խօսքերով երբ յստակօրէն կը համառօտեր Սեւանը, կ՛ընդգծէ շատ կարեւոր անհրաժեշտութիւն մը: Սեւանները հասարակութիւններու համար անհրաժեշտ եւ անփոխարինելի պէտք է ըլլան: Երանի թէ կարենայինք բազմացնել Սեւանները:

Գրութեան շարունակութեան ընթացքին, ընդգծել հասարակականի վտանգաւոր ընթացքը՝ պիտի ըլլայ ամփոփ արտայայտութիւնը այն բանին, որ կ՛ուզէինք պատմել: «Հասարակութիւնները կը իւրացնեն եւ կը սնուցանեն միջակութիւնը: Հետեւաբար, իրենք զիրենք հեռու կը պահենարտակարգի հրապոյրէն եւ սպառնալիքէն: Կը դիտեն կարգէն դուրս ելլողները , այնպէս ինչպէս կը դիտեն վիրավորեալները արկածի մը պահուն: Արկածները անձնաւորութիւնները աննշան կը դարձնեն եւ շեղելով դէպքին իսկական նշանակութենէն՝ սովորականացուածըուշադրութեան կեդրոն կը հանդիսանայ: Նմանապէս՝ արտակարգ եղողն ալ երեւելի կը դառնայ հասարակութեան համար միայն «արկածի պահուն»  եւ հանդիսատեսները սոսկ նայելով ապրուածներուն, կը հետեւին իրենց ճամբուն՝ իբր թէ բան մը չէ պատահած:»:1

Այսօր պատահածը՝ հայրենիքի եւ արտասահմանի մէջ տիրապետող լռութեան պատճառը ճիշտ ասիկա է: Եթէ հարցնենք «Ի՞նչ է Սեւան Նշանեանի Դէպքը» հարցումը, կը տեսնենք թէ դէպքը բազում երեսներ ունի:
Առաջինը, խեղադիւրելով իրաւաբանութիւնը կը ցանկանան պատժել Սեւան Նշանեանը: Ինչպէս ծանօթ է, Պաքունինի համառօտ խօսքով՝ «Իրաւաբանութիւնը իշխանութեան բոզն է»: Սեւանին դէմ դատեր բացուելով պատիժներ տրուիլը, Թուրքիոյ հանրապետութեան հիմնադրութիւնը բազմաթիւ տեսանկիւններէն քննադատող «Սխալ Հանրապետութիւն»խորագրեալ գիրքի հրատարակութենէն յետոյ պատահած է: «Մարգարէի Դատ» անունով ծանօթ՝ Մուհամմէտին նախատինք ընկալուող « Պէտք է պայքարիլ ատելութեան յանցագործութեան դէմ» խորագրեալ յօդուածին մէջ ընդգրկուող «Ծաղրել Արաբ ղեկավար մը,որ հարիւրաւոր տարիներ առաջ պնդած է, թէ շփման մէջ մտած է Աստուծոյ հետ եւ  ստացած քաղաքական, տնտեսական եւ սեռային շահ՝ ատելութեան յանցագործութիւն մը չէ: «Խօսքի ազատութիւն» կոչուած բանին գրեթէ մանկապարտէզի մակարդակին փորձարկումն է:» արտայայտութեան պատճառով ան պատժուած է եւ վաւերացուած է դատարանի կողմէ իր մասին տրուած վճիռները, որոնք բարձր ատեանի մէջ կը սպասէին : Կէզիի Դէպքերու ընթացքին իր գրած՝«Ամէն վարչապէտ պիտի ճաշակէ հրաժարականը» խորագրեալ գրութենէն ետք, գոռոզաբար « Ամէն մահկանացու պիտի ճաշակէ բանտը» խօսքերով փոխադարձելով՝ զայն ազատազրկման ենթարկելու գործընթացը վերջացած եւ  02.01.2014 թուականին բանտարկուած է նոյն թուականը պատահած դէպքին համար տրուած կրկնակի պատիժին գործադրութեան համար:

Մարգարէի Դատին մէջ, Տրապիզոնէն Պոլիս, Օրտույէն Անթալյա՝կազմակերպուած 14 անձի  լրատուութեան եւ փափաքով Իսթանպուլի 14րդ Հաշտարար Ատեանի կողմէ պատժուած է: Ինչպէս ծանօթ է՝ հաշտարար դատարանները վերածուած են յատուկ դատարաններու:

Դատարանի կողմէ տրուած պատճառաբանեալ որոշումը, բացի հետաքրքրական ըլլալէ, գրգռիչ եւ հայերը որպէս թիրախ ներկայացնող արտայայտութիւններ պարունակող օրինակելի փաստաթուղթ մըն է: «Ըստ դատական խորհուրդին կարծիքին, ամբաստանեալը կը մեղադրուի հետեւեալ յանցագործութիւններու պատճառով. (…)ժողովուրդին մեծամասնութեան վերաբերող կրօնքի մարգարէին եւ սոյն հաւատացեալներուն մարգարէին հանդէպ ցուցաբերած զգացումները ծաղրող, վարկաբեկող եւ վիրաւորական ու իրենց զայրոյթը բարձրացնելու ուղղութեամբ, ինչպէս ի յայտ է ամբաստանեալին պաշտպանութեան մէջ, յարգանքի սահմաններուն եւ մտքի ազատութեան գետնի վրայ անընդունելի եւ կոպիտ կերպով (…) բացայայտօրէն անհատներու կրօնական զգացումները զայրացնելու աստիճան իրենց եւ ԻՐԵՆՑ ԱԶԳԻՆ ՊԱՏԿԱՆՈՂ ԱՅԼ ԱՆՀԱՏՆԵՐԸ իբրեւ թիրախ ներկայացնել. ժողովուրդին մեծամասնութեան կրօնական հաւատքը վարկաբեկելով եւ գրգռելով, ժողովուրդին մէկ հատուածին հանդէպ այլ հատուածի մը կողմէ բացայայտօրէն ատելութիւն եւ թշնամութիւն սերմանել. Ինչ կը վերաբերի ԱՄԲԱՍՏԱՆԵԱԼԻ ՆՊԱՏԱԿԻՆ, այստեղ իր գաղափարները արտայայտելէ աւելի ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կազմող մարդկանց կրօնական զգացումները գրգռելով ատելութիւն եւ թշնամութիւն ստեղծել եւ ԿԱՐԳ ՄԸ ԲԱՌԵՐ ԵՒ ՆԱԽԱԴԱՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ՅՕՐԻՆԵԼՈՎ իբրեւ մտքի ազատութեան սահմաններուն մէջ որպէս իր սեփական գաղափարները ներկայացնելն է.Այսու հանդերձ, իր հիմնական նպատակն է Մահմետականութեան եւ իր մարգարէին դէմ քննադատութիւններէ աւելի, ընդհանուր հասարակութեան խաղաղութեան վնաս յարուցելով ու կրօնական զգացումները ճնշելով ԸՆԴՀԱՆՈՒՐ ՀԱՍԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ԲԱԽՈՒՄՆԵՐՈՒ ԳԵՏԻՆ ՊԱՏՐԱՍՏԵԼ:»:

Այս պատճառաբանեալ դատավճիռը, որ ազգայնամոլ կուսակցութեան մը յայտարարութեան հանգամանքը ունի, չափազանցած չենք ըլլար ըսելով, թէ գործածած լեզուով հաւատաքննական դատարանները իսկ գերազանցեց եւ մատնանշեց յարձակումի մը եւ աւելին՝ ջարդի մը:

Ինչպէս վերը նշեցինք, Սեւանի հանդէպ ցոյց տրուած հակազդեցութեան անկիւնաքարերէն մին ՝ Սխալ Հանրապետութիւնգիրքին հրատարակութիւնն է: Սեւան Նշանեան այս աշխատութեամբ բացայայտելով վարչակարգի բնոյթը՝ անորհիմնադրութիւնը եւ հիմնադրութեան փիլիսոփայութիւնը հիմնայատակ ըրած է: Քննադատութիւն՝ ընդդէմ հիմնադիր աւագանիին, մանաւանդ այլախոհ հայ գրողի մը կողմէ, կարելի չէ եղած հանդուրժել: Անմիջապէս սպայակոյտի հրամանատարութեան կողմէ յատուկ գործողութիւն մը ծրագրուած է: Այժմ անարդարութեան ենթարկուած լրագրողի եւ հեռատեսիլի աստղի մը տրուած յատուկ տեղեկութիւններով, տարիներ առաջ պատահած դէպք մը իբրեւ թէ այսօր պատահածի նման ներկայացնող յատուկ լրատուութիւնով մը շարժման անցնելով, աշխատեցան Սեւանը վարկաբեկել: Հետեւաբար, փորձուած է արգիլել Սխալ Հանրապետութիւն գիրքի ընթերցումը. ջանացուած է հասարակութիւնը հեռացնել իրականութենէն:

Երկրորդը, Սեւան Նիշանեան Դէպքը, ապօրինի շինարարութեան դէպք մը չէ: Թուրքիան դրախտն է անօրինական շինարարութեան: Այս յանցագործութեան հետեւանքով, բացի Սեւանէն, ոեւէ մէկու մը պատիժը չէ գործադրուած: Սեւան Նշանեան ԴէպքըHDPցի եւ CHPցի պատգամաւորներու կողմէ Խորհրդարան ներկայացուած է այն պահանջով, որ պատասխան տրուի արդարադատութեան նախարարի կողմէ: CHPի Իսթանպուլի պատգամաւոր Սելինա Տողանի կողմէ  խորհրդարան ուղղուած հարցապնդումին մէջ տրուած հետեւեալ հարցումներուն դեռ պատասխան ստացուած չէ:

1. 2863 Թուակիր Մշակութային եւ Բնական Արժէքներու օրէնքին 65/b յօդուածով վերջին տասը տարուան ընդացքին քանի՞ հոգիի դէմ դատ բացուած է եւ քանի մարդ դատապարտուած է:

2. Քանի՞ հոգիի բանտարկութեան վճիռը, փոխարինուած է դրամական պատիժի:

3. Քանի՞ հոգի այս օրէնքի պատճառաւ ազատազրկման ենթարկուած է: Բանտարկուողներէն որքանը՞ վերահսկուող ազատութիւն ստացած է:

4. Բացի Սեւան Նշանեանէն, խնդրոյ առարկայ պատիժի պատճառաւ ազատազրկման ենթարկուողներ կա՞ն:

HDPի Իկտիրի պատգամաւոր Բերվին Պուլտանն ալ Սեւան Նշանեանին տրուած պատիժները խորհրդարանի օրակարգին բերաւ: Պուլտան, Արդարադատութեան Նախարար Պէքիր Պօզտաղի ուղղուած հարցապնդումին մէջ յայտնեց՝ Սեւան Նշանեանին հանդէպ գործադրուած իրաւաբանական խեղադիւրումները:

«Սեւան Նշանեան ծանօթ է Իզմիրի Սէլչուք գաւառի Շիրինճէ գիւղի մէջ աւանդական ճարտարապետական հենքը պահպանելու եւ վերակենդանացնելու համար կատարած աշխատութիւններով: Սակայն, ի հետեւանք դատավարութեան՝թիւ 2863 օրէնքի 65/bյօդուածի համաձայն 2 տարի ազատազրկման եւ 5000 օր դատական նիւթական տուգանքով պատժուած է, այն պնդումով, թէ Շիրինճէ գիւղին մուտքը գտնուող բնական համալիրին մէջ շինարարական աշխատանք տարած է:

Խնդրոյ առարկայ որոշումին հիմքը հանդիսացող 2863 թուակիր օրէնքին 65/bյօդուածը, Սահմանադրութեան Ատեանի 11.04.2012 թուական եւ E. 2011/18-K, 2012/53 թուակիր որոշումով ջնջուած,օրէնսդիր մարմինը ջնջումի վերաբերեալ որոշումին պարտադրութիւնը 11.10.2013 թուականին կատարած եւ Սեւան Նշանեանին դատապարտումին պատճառ հանդիսացող 2863 թուակիր օրէնքին 65/b յօդուածը 6498 թուակիր օրէնքով փոխած է: Այսպիսով, Սահմանադրութեան Ատեանին կամքը կատարուած է: Իսկ Վճռաբէկ Ատեանը Սահմանադրութեան Ատեանին ջնջումի որոշումը պէտք եղած չափով ուսումնասիրած չէ. ՍահմանադրութեանԱտեանի որոշումին հանդերձ, 19.03.2014  թուական եւ E. 2013/8183-K. 2014/6870  թուակիր որոշումով վաւերացուելով, տուեալ որոշումը «անվաւեր» 2862 թուակիր օրէնքի հիման վրայ վաւերացուած ու հաստատուած է: Այս որոշումը Սահմանադրութեան 2րդ եւ 38րդ, իսկ Եւրոպայի Մարդու ԻրաւունքներուԱտեանին 6րդ եւ 7րդ յօդուածներուն համապատասխան չէ: Այս պատճառաւ, Սեւան Նշանեանը պատժական օրէնքի անվաւեր յօդուածի մը հիման վրայ պատժուած է:

Հարցում ա)  Երբ ուժի մէջ էր 2863 Թուակիր օրէնքի 65/b յօդուածը, քանի՞ հոգի այս  յօդուածի  շրջագծով պատժի ենթարկուած է եւ քանի՞ հոգիին պատիժը գործադրուած է:

Հարցում բ) Ներկայ դրութեամբ, ջնջուող 2863 թուակիր օրէնքի 65/b յօդուածի գործադրութեան հետեւանքով քանի՞ հոգի պատժի ենթարկուած է եւ քանի՞ հոգիին պատիժը գործադրուած է:

Հարցում գ) 6498 թուակիր օրէնքի շրջագծով, քանի՞ հոգի դատավարութեան եւ պատժի ենթարկուած է եւ քանի՞ հոգիինն պատիժը գործադրուած է:

Հարցում դ) Ինչպէս կ՛արժեւորէք այս կացութիւնը, որ, օրէնքը ջնջուած ըլլալով հանդերձ, Վճռաբեկ Ատեանի կողմէ վաւերացուած է: Պատիժի օրինականութեան սկզբունքը ինչո՞ւ ոտնակոխ եղած է: Արդեօք հակասական չէ օրինական պետութեան մը մէջ,դատական մարմիններու այս վերաբերումը, որ իր գնահատանքի իրաւունքը կը գործածէ կամայականօրէն ներկայ օրէնքի կիրարկման դէմ:

Հարցում ե) Ներկայ դրութեամբ քանի՞ հոգի պատժուած Է Թուրքիոյ մէջ գոյութիւն չունեցող օրէնքի յօդուածով մը:»

Պուլտանի հարցումներն ալ անպատասխան մնացին, քանի որ որեւէ պատասխան մը չունէին:

Խորքին մէջ, Սեւան Նշանեանի դէպքը, ուրիշ բան մը չէ, բացի խօսքի ազատութեան կոպիտ խախտումէ մը: Քննադատական միտքը վերածուած է Սեւանի սովորական ապրելակերպին: Իր միակ յանցանքը շինարարութեան օրէնսդրութեան, բնական համալիրի պահպանման վերաբերեալ օրէնքներու եւ կանոնադրութիւններու քննադատութիւնն է. ինչպէս իր գիրքերուն եւ գրութիւններուն մէջ կը քննադատէ վարչակարգը, մամլոյ եւ պատժական օրէնքը: Ասոնք ուրիշ բան չեն, եթէ ոչ շինարարութեան օրէնսդրութեան վերաբերեալ խորհուրդներու քննադատութիւնը՝ ոչ թէ թուղթի վրայ, այլ շօշափելի օրինակներով տեսողական պատկերացումով: Փորձառական ճարտարապետութեան մէկ այլ իմաստն ալ ասիկա է: Իրականութեան մէջ, այս օրինակներուն եզներուն համար անգամ (եզներեն ներողութիւն խնդրելով) հասկնալի ըլլալը անհանգստութիւն պատճառեց եւ ոչ մէկը պատասխանատուութիւն ստանձնելով Սեւանը դէպի բանտ ուղարկուեցաւ:

Կարելի է ըսել, որ օրինակներով չափազանցած է քննադատութիւնը, բայց Սեւանի եղանակը ասիկա է:

Ընդգծել պէտք է նաեւ այն կարեւոր իրականութիւնը, որ իր փորձառական ճարտարապետական ստեղծագործութիւններով օրինակ ցոյց տալէ բացի՝զարգացուցած է ուրոյն գեղագիտական մտածելակերպ մը: Վստահօրէն կրնանք ըսել, թէ Սեւանը աւանդականը արդիականէն անցնելով դէպի համաշխարհային տարած է:

Իր ստեղծագործութիւններուն մէկ այլ երեսակն ալ, դիմադրութեան իրաւունքի գործադրութիւնն է: Այս, տարիներու ընթացքին բարէշինութեան կանոնագրութեան մէջ ներկայ պահանջներու համապատասխան փոփոխութիւնները չկատարող իշխանութեան կողքին, գործնական առումով շինութեան արգէլափակումներ յայտարարող մտայնութեան դէմ դիմադրութեան իրաւունքին գործադրումն է: Իր գրութիւններով իշխողին դիմադրող Սեւանը, Շիրինճէ գիւղի աւելի քան 40 փորձառական ճարտարապետական ստեղծագործութիւններով դիմադրած է իշխանութեան: Ուսողութեան Գիւղի, Թատրոնի Մէտրէսէյի նման օրինակելի բնակավայրեր կառուցած է:

Պէտք է չմոռնալ եւ  այն կԷտը, որ այս ստեղծագործութիւններով/կառոյցներով Սեւանը որեւէ սեփականատիրական կապ չունի: Շիրինճէյի մէջ, բացի Սեւանի կողմէ կառուցուած Ուսողութեան Գիւղի գրադարանի դռան զետեղուած Սեւան Նշանեան Գրադարան գրուած ցուցանակէն, իրէն պատկանող որեւէ բան մը չկայ: Սեւան բոլոր ունեցուածքը նուիրելով Նէսին Հիմնարկին, տարիներ առաջ խզած է կապերը սեփականութեան հետ:

Ապօրինի շինարարութեան յանցագործութիւնը հնարելով, Սեւանի բանտարկուիլը յատուկ ծրագիրի մը հետեւանքն է: Հարցը անօրինական շինարարութիւն չէ: Այս ծրագիրով, թէ փորձուած է Սեւան Նիշանեանը վարկաբեկել եւ թէ ի դերեւ հանուած է բազմաթիվ հակազդեցութիւն, որ պիտի արձագանգէր իր խորհուրդներուն պատճառով ազատազրկման ենթարկուելուն համար, քանի որ, Սեւան Նշանեան Հայ ժողովուրդի բամբ ձայնը եւ անվախ գրիչն է:

Հայոց Ցեղասպանութեան 100ամեակին՝ սերտ յարաբերութիւն մը ունի պետութեան կողմէ ուժի մէջ դրուած 4 տարիէ ի վեր շարունակուող ուրացողութեան ծրագիրը եւ Սեւանին 4 տարիէ ի վեր սկսող բանտարկութեան գործընթացը: Թուրքիոյ հայերու ձայնը խուլ պիտի ելլէ այնքան ատեն որ Սեւանը ազատազուրկ կը մնայ: Այս տեսանկիւնէն, Սեւանը տարբերութիւն չունի այն հայ մտաւորականներէն, որոնք ուղարկուած են դէպի անյայտութիւն:(ցարդ Սեւանին տրուած պատիժներու գումարը հասած է 17 տարուան: Սպասելի են հատուցման վերաբերող դատավարութիւնները, որոնք կարելի չէ վճարել:

Հայ ժողովուրդի ձայնը աւելի անլսելի դարձած է: Ասիկա կարելի է դիտարկել Հայոց Ցեղասպանութեան 100 ամեակի միջոցառումներուն մէջ: 100ամեակի հետ առնչուող միջոցառումները կրկնութիւնն է Ռասըլ ՔրովիՉանաքքալէին: Այս ժողովներուն մէջ այր ու կին Շահրազատներու կողմէ միօրինակ 1001 գիշեր առասպելները կը պատմուին: 1001 գիշեր առասպելները պէտք չէ վերջանան: Առասպելի վերջանալը մահացու է:

Սեւան Նշանեանի հետ առնչուող ուշագրաւ հանգամանքներէն մէկն ալ, ներսը եւ դուրսը շուրջ երկու տարիէ ի վեր շարունակուող լռութիւնն է:

Բացի մի քանի հոգիէն, ներսը տիրապետող զանգուածային լռութեան հիմնական պատճառը, ինչպէս դեր ունեցաւ իր պատժուելուն մէջ, այլախոհ եւ սովորականէ դուրս  հայ մը ըլլալն է: Իր բոլոր ստեղծագործութիւններուն(շինարարական աշխատանքներուն) վերաբերեալ առնուած փլուզումի վճիռները, իր տոհմիկ պատկանելիութեան հետ կախում ունի: Ինչպէս հնադարեան հայ ստեղծագործութիւնները, Սեւանին ստեղծագործութիւններն ալ դատապարտուած են ոչնչացումի: Այս պատճառով է որ Սեւանի ստեղծագործութիւնները լքեալ գոյքերու դէմ ցուցաբերուած վերաբերմունքին կ’արժանանայ:

Սեւանի պէս բեղմնաւոր գրողի մը դէմ, իրենց 60 բառնոց թրքերէնով վէպ գրող Türkpen-ի անդամներուն համար այս լռութիւնը հասկնալի է: Նոյնիսկ չզարմացանք, երբ Türkpen-ի նախագահը արգելք հանդիսացաւ Միջազգային PEN-ի կողմէ Սեւանի համար ձեռնարկուած քարոզարշաւին: Հասկնալի է նաեւ այն ընկճուածութիւնը այլախոհ հայու մը դէմ, որ թրքերէնին խոշոր նպաստը բերած է. այն նպաստը, որ ոչ միայն իրենք, այլ Թրքական Լեզուի Կաճառը իր 80 տարուայ պատմութեան ընթացքին չի յաջողած:2

Որպէս թրքերէնը նախակրդարանի մէջ սորված մէկը, առանց խուսափելու վստահօրէն կրնամ ըսել, որ կարելի չէ երեւակայել իր լեզուն ճիշդ  գրել-կարդալ չգիտցող ամբոխի մը տարբեր վարմունք ցուցաբերելը: Ինչպէս վերը նշեցինք. միջակ նկարագիրի մը տէր անհատները «այս ձեւով, իրենք զիրենք կը պահպանեն արտակարգի հրապոյրէն եւ սպառնալիքէն:»:

Միջազգային PEN-ը՝ հակառակ թրքական աղբիւրներէ բարձրացած ընդդիմադրութեան, ուշադրութեան առարկայ դարձուցՍեւան Նշանեան Դէպքը: Türkpen-էն ձայն չելաւ եւ չենք ալ սպասեր:

Թուրքիոյ հայ ժողովուրդի լռութիւնը կարելի է իմաստաւորել: Նախ, Թուրքիացի հայերը գերի առնուած են 1001 գիշերուան պատմիչներուն կողմէ: Յետոյ, Մարգարէի Դատի վճիռին ջարդի կոչին դիմաց, կարելի չէր մտածել ցեղասպանութեան ենթարկուած եւ ջարդերով ճնշուած ժողովուրդի մը տարբեր վարուիլը: Բնական պէտք է համարել Սեւանի հաց առնելու համար իսկ փողոց չկարենալ ելլելը՝Մուհամմէտի վերաբերեալ երեք տողնոց խօսքին համար:

Սեւան, արդի յոյն գրականութեան գլուխ գործոցը Ինձմէ Բարեւ Ըսէ Անաթոլիային գիրքի հեղինակը Տիտո Սոթիրիյուի ծնած ու մեծցած հին յունական Քըրքինճա/Չիրքինճէ գիւղը վերակենդանացնելով դարձուցած է Շիրինճէի: Շիրինճէցիները աքսորուած են Էփիրի շրջանէն դէպի Եգէական, յետոյ ետ ուղարկուած են: Այսօր կ՛ապրին Մակեդոնիոյ Khateriniի մօտ իրենց Nea Ephesus անուանած գիւղին մէջ: 2015ի ամռան այցելեցի այս գիւղը եւ խօսեցայ գիւղապետին հետ: Թերեւս բաներ մը կրնային ընել Սեւանի համար, որ փրկած էր իրենց գիւղը, զոր իրենց նախնիները հիմնած էին եւ ուր իրենք հասակ նետած էին: Սխալուեր եմ, չկայ եղեր: «Սեւանն ալ շատ յառաջ գնաց» պատասխանը ստացայ: Որովհետեւ, Սեւանին զօրակցիլ կամ Սեւանի համար բան մը ընել՝ կարող էր դժուարացնել իրենց Շիրինճէ երթ ու դարձը, կրնային զլանալ այն աղոթքը որ գէթ տարին անգամ մը Շիրինճէի մէջ նորոգուող իրենց հին եկեղեցւոյն մէջ կը կատարէին՝ իրենց նախնիներու հոգւոյն համար: Գիւղապետի վարմունքը կարելի է համարել նահանջ եւ պահպանում՝փոխյարաբերութիւններուն վնասման հաւանականութեան դիմաց: Յամենայնդէպս չեմ ուզեր անարդարութիւն գործել գիւղապետին հանդէպ: Գիւղապետը յառաջիկայ շաբաթ պիտի երթար Շիրինճէ: Ըսաւ որ Սեւանի մասին ալ պիտի խօսի Սէլջուքի քաղաքապետի հետ հանդիպման ժամանակ: Շնորհակալութիւն յայտնեցի:

Միջազգային մարդկային իրաւունքներու հաստատութիւններէն HRW եւ Միջազգային Ներման Կազմակերպութիւնը ուշադրութիւն դարձուցին Սեւանին վիճակին եւ տեղ յատկացուցին իրենց տեղեկագիրներուն մէջ: Տարօրինակ է, որ երկիրի մարդկային իրաւունքներու հաստատութիւնները դեռ կը պահեն իրենց լռութիւնը: Նոյնիսկ «Ցեղապաշտութիւն եւ Խտրականութիւն» անունը կրող յանձնախումբ մը ունեցող Մարդկային ԻրաւունքներուՄիութենէն իսկ ձայն մը լսուած չէ:

Հակազդեցութիւն մը սպասեցինք Պիլկի համալսարանէն, ուր Սեւանը շրջան մը որպէս դասախօս դասաւանդած էր: Մեր ստացած պատասխանը՝ «Մենք Սեւան Նշանեանի մտային կարողութիւններէն օգտուեցանք բայց զօրակցիլ չենք ուզեր:»եղաւ: «Այո, մենք շրջան մը Սեւանը շահագործեցինք, բայց հիմա իրեն կարիք չ՛ունինք»: Այս էր մեր ընկալումը:

Լուսանկարի ցուցահանդէսի մը համար, ուր պիտի ցուցադրէինք փորձառական ճարտարապետութեան նմոյշները, թոյլտուութիւն ուզեցինք Պողազիչի համալսարանէն, ուր ուսանած էր: Մեզի ոչ միայն տեղ տրամադրեցին, այլ նաեւ առաջարկեցին բանախօսութիւն մը: Փորձառական ճարտարապետութեան մասին բանախօսութիւն մը սարքեցինք: Շնորհակալ ենք Պօղազիչի համալսարանի ղեկավարութեան եւ ուսանողներուն իրենց վերաբերումին համար:

Շնորհակալ ենք նաեւ այլ հաստատութիւններու եւս. Կեդրոնական Սանուց Միութեան սրահը այն սրահն էր, ուր Սեւանը նախակրդարանի տարիներուն՝ գիտելիքներու մրցումին մէջ՝ իր առաջին մրցանակը ստացած էր: Միութիւնը սրահը մեզ տրամադրեց «Սեւան Նշանեան եւ Դիմադրութեան Իրաւունքը» խորագրեալ մեր ժողովին համար: Ճէզայիրի ժողովասրահն ալ մեզի տրամադրուած էր Օսման Քաւալայի կողմէ, որպէսզի կարենանք պատմել Սեւան Նշանեանի Դէպքը: Ի հարկէ, շնորհակալ ենք բազմաթիւ մարդոց. արտասահմանի մէջ՝Տողան Էօզկիւտէնին, Ինճի Թուղսաւուլին, Անժէլ Տիքմէին, Սարօ Մարտիրեանին, Իպրահիմ Սէւէնին, Ժոզէֆ Հատտօտօյին, Յովսեփ Հայրէնիին, Նաիլ Պէթ-Քիննէին: Իսկ Թուրքիոյ մէջ՝Էրճան Քանար, Այշէ Հիւր, Քորհան Կիւմիւշ, Պիւլէնթ Պիլմէզ, Զաքարիա Միլտանօղլու զօրակցեցան առանց մեզ մինակ թողելով ժողովներու ընթացքին: Քէնան Ենիճէն ալ իր աջակցութիւնը բերաւ ամէն ժողովի համար որմազդ, ազդ,  թռուցիկ եւ տեսողական նիւթերը պատրաստելով:

Սեւանի համար լռութիւն կը տիրէ նաեւ արտասահմանի մէջ. թէ սփիւռքի եւ թէ Հայաստանի մէջ: Այնպէս կ’ենթադրուի թէ Սեւանը բաւականաչափ հայ չէ: Թէեւ, Իր Անունը Մոռցող Երկիր, Անգարայի Արեւելքը խորագրեալ աշխատութիւնները բացայայտումներն են Պատմական Հայաստանի հայկական ստեղծագործութիւններու եւ հարստութիւններու ցուցակագրման: Ասոր զուգահեռ nisanyanmap.com անուն համացանցային կայքէջով, այս աշխարհագրութեան ամենափոքր բնակավայրերուն իսկ հակիրճ պատմութիւնը փոխանցէց այցելուներուն: Այս երեք ստեղծագործութիւնը կանխած է հայոց հետքերուն ջնջուիլը պատմական աշխարհագրութենէն՝արձանագրելով պատմութեան:

Ափսո՛ս, որ հակառակ այս իրողութեան,Սեւանին սփիւռքէն աջակցութիւն մը հասած չէ: Սփիւռքի մէջ առաջին ամիսներուն Փարիզ, Պրիւքսել, Վիեննա, Ֆրանքֆուրթ եւ Համպուրկի մէջ Սեւանի վերաբերեալ ժողովներ գումարուեցաւ: Իսկ յետոյ Սեւանը մոռացութեան ենթարկուեցաւ:

Սեւան Նշանեանի Դէպքին  վերաբերեալ Միացեալ Նահանգներու Հայ Ազգային Յանձնախումբի (Armenian National Committee of America) հետ հանդիպում մը ունեցանք, որոնք հետաքրքրուած ձեւացուցին, բայց ոչ միայն բան մը չըրին, այլ նաեւ իրենց տեղեկագիրներուն մէջ ալ տող մը իսկ չյատկացուցին: Սեւանին ի նպաստ բան մը չընելով հանդերձ, պարգեւատրեցին 1001 գիշերներու պատմիչը:

Բացի Եւրոպայի Հայոց Յանցնախումբէն (Armenian Council of Europe) եւ Պելկիայի Ժողովրդավար Հայերու Միութենէն, սփիւռքի հաստատութիւնները մեզի հանդէպ հետաքրքրութիւն չցուցաբերեցին: Սահմանափակ հնարաւորութիւններու տէր այս հաստատութիւններուն Փարիզի եւ Պելկիայի մէջ կազմակերպած ժողովը մտերմիկ եւ խանդավառ էր:

Հայոց Ցեղասպանութիւնը, զոր Թուրքիոյ մէջ փոքր թիւով անհատներ միայն կրնան արտասանել, հեռատեսիլի ուղիղ սփռումի ընթացքին Թուրք ՊատմութեանԿաճառի նախագահի հետ վիճաբանիլը՝գերազանցած է դիտումի մրցանիշները: Չափազանցութիւն ըրած չենք ըլլար, եթէ ըսենք, որ պատմութեան կաճառի նահագահը եւ յայտագիրի ղեկավարները զարմանքի պատճառով իրենց անունները իսկ մոռցան:

Հայաստանի մէջ Գրողներու Միութիւնը ուզեց ժողով մը գումարել Սեւանի վերաբերեալ: Տեղեկութիւնները կիսեցինք, փաստաթուղթեր ուղարկեցինք, սակայն ցարդ չհասաւ այն լուրը, որ ժողովը գումարուած է: Սեւանի գիրքերը հայերէնի կը թարգմանուէին: 2014 հոգտեմբերին լոյս պիտի տեսնէին գիրքերը: Մինջեւ այսօր ձայն չելաւ: Հայաստանի Սփիւռքի նախարարութիւնը որոշեց Սեւանը պարգեւատրել William Saroyanի անուան գրական մրցանակով: Մրցանակին համար շատ ուրախացայ: Սակայն 1,5 տարի անցնելով հանդերձ մրցանակը դեռ իրեն հասած չէ:

Բնական է, որ ինչպէս ամէն մահկանացու,Սեւանն ալ սխալներ գործած է: Սակայն համոզուած եմ, որ Սեւանը այն աճող եւ բազմացող թշնամական վերաբերմունքին արժանի չէ: Հասարակութեան ալ չվայելեց լռութիւնը: Այսքան մեծ ցանկութեամբ ու լռութեամբ իշխանութեան՝ իշխողին կողմնակից դառնալը ճիշտ չէ:

s-revak, ali & sevan Sevan Nişanyan

Պէրլինէն վերադարձին, ուր գացած էր իր զաւակները տեսնելու համար, մեզի հաղորդածները կարեւոր են:

«Կարգ մը մարդիկ քեզի հաւատացեր, վստահեր են: Ասիկա պատասխանատուութիւն մը կը  բերէ քեզ: Զանոնք յուսալքութեան ենթարկել չարութիւն է: Պէտք չէ ընես:

Պայքարի մը լծուած ես, ըսեր ես որ հետեւանքները նկատի կ՛առնեմ: Պայմանները փոխուած ատեն «Վախցայ» ըսել եւ երթալ՝ խայտառակութիւն է: Խայտառակ պէտք չէ ըլլաս:

Գիւղիդ մէջ երազանքի մը ձեռնարկեր ես, կեանքդ ասոր կապած ես: Հիմա երեք պաշտօնեաներուն մուկի նման կրծելով կեանքիդ մէջ խոռոչներ բանալուն պատճառաւ պէտք չէ որ այդ կեանքէն հրաժարուիս: Դեռ ընելիք շատ գործ ունիս:

Ժողովուրդին «մի՛ վախնար, այն ինչ որ կը պակսի այս երկրին մէջ՝ արիութիւնն է» յորդորեր ես: Ասպարէզ կարդացեր ես:

Հիմա, երբ հորիզոնի վրայ թշնամին կ՛երեւի, «անձնական հանգիստս ամէն բանէն սուրբ է» ըսելով հեռանալ, ինքզինքիդ հետ հակասել է: Պէտք չէ հակասես:

Գացող հեռացողներուն մեծամասնութեամբ հետ ծանօթացեր ես: Մեծամասնութիւնը սիրած, բարեկամ դարձեր ես: Բայց նաեւ տեսեր ես իրենց ճակտին անսրբելի մելանով կնքուած «պարտութիւն» կնիքն ալ: Այդ կնիքը պէտք չէ  կրես…»

խօսքերով առանց գիտնալու մեր յաջորդ հանդիպումին ժամանակը, դէպի բանտ ուղղուեցաւ:

Թորպալըէն դէպի Պուճա եւ Շաքրան աքսորուելէ յետոյ՝ մինչեւ Եէնիփազար չորս բանտ շրջող Սեւանը, այսօր Սէօքէյի բանտին մէջ՝ առանց գիտնալու իր ազատ արձակման թուականը, օրերը կը հաշուէ:

Այս բոլորին հանդերձ, ի զուր է իր աչքերուն մէջ աղաւնիներու մտավախութիւնը փնտռել:

Ան միշտ կ’ընդգծէ իր յամառութիւնը, ջայլամի մը նման:


1.Էթյէն Մահչուփեան, «Սեւան Նշանեան Անունով Մարդ Մը», http://www.zaman.com.tr/yazarlar/etyen-mahcupyan/sevan-nisanyan-diye-bir-adam_2195641.html
2.Սեւան Նշանեան, թրքերէնի ստուգաբանութեան վերաբերեալ լուրջ ուսումնասիրութիւններ կատարող առաջին Թուրքիացի հետազօտողներէն է: 2002 թուականին լոյս տեսած «Բառերու ծագումնաբանութիւնը, Արդի Թրքերէնի Ստուգաբանական Բառարանը» գիրքը առաջնորդը դարձած է նման ուսումնասիրութիւններու:


The Unbearable Silence in the face of Sevan Nişanyan’s Imprisonment

Sait Çetinoglu discusses the targeting of Sevan Nisanyan, imprisoned Armenian writer from Turkey, by the Turkish state. The process that started with his criticism of the Turkish republic in his book Wrong Republiccontinues up to his imprisonment due to “crime of unlicensed construction” of which he is the only convict. According to Çetinoglu, Sevan Nisanyan is no different from the Armenian intellectuals that were sent into uncertainty  one hundred years ago. The reason of the silence towards Nisanyan’s situation in Turkey, abroad, in Armenia and in the diaspora, is the same as the reason for his imprisonment : that he is an outsider and an out of ordinary Armenian.

Our meeting with Sevan Nisanyan is new. It does not go as far back as school, neighborhood, work mates. Only recently have we come face to face. To the extent that; we arranged with Emrah Dönmez for the next day who was working on a documentary on Sevan. While leaving, he asked how long Sevan and I had known each other for. Upon hearing my answer “A few years, not for long”, probably because he did not find anything significant about our friendship, the next day, even though we were in the same place and very close, he avoided speaking to me without giving any explanation.

Nevertheless, do not take into consideration the fact that our friendship is new, I recommend that you read the following writing.

This article is not a tribute to Sevan. While forming the skeleton of this article, my main concern was to evolve towards a kind of praise. Sevan is not in need of that. Yet, we find ourselves with such an extraordinary situation, such an extraordinary person that even though I bear that concern all throughout the process of writing this article with me, it seems to be a challenge to prevent it from evolving towards that direction.

As we said, we are talking about an extraordinary personality here: for someone who prepares as hard as he can to do the best of everything, when it comes to fighting, that too he does in an extraordinarily beautiful way. Also, understanding that for Sevan it matters not whether the object of fighting is a person or the government will facilitate the explanation and understanding of Sevan’s current situation and “The Sevan Nisanyan Incident”.

In an article that describe Sevan very well, it says “In all times and societies there are those who are called ‘mad’, who attempt to do works that we admire enviously. In fact, if there are no persons of this kind in a society it means that its spirit has died”. While we summarize Sevan clearly with these words, we also highlight another important necessity: Sevanlike persons should be necessary and indispensable for societies. Were it that we could increase the number of Sevanlike people in our society.

What we want to instill underneath it all is that the society at large is moving towards a deeply troublesome state: “On the other hand, societies adopt and encourage mediocrity. In this way, they protect themselves from the attraction and threat of the outsider. They watch those who stray, just like they watch those who are injured in an accident. Accidents trivialize persons and allow the event itself, the fabricated news to prevail. In a similar fashion, the odd one becomes visible to the society only ‘at the time of the accident’ and the lookers-on just look at the survivors and then continue with their lives as if nothing happened”.1

This is the very reason why what is happening today is being watched within the country and abroad silently. When we ask the question “What is the Sevan Nisanyan incident?” we see that there are more than one levels to it.

The first one is using the law to try to punish Sevan Nisanyan. As Bakunin’s famous quotation indicates: “Law is the prostitute of power”. The suing of Sevan to convict him took place after the publication of his book Wrong Republic, in which he criticized on many different points the founding of the republic.  In his article “We must fight against hate crimes” there is a three line section saying “It is not a hate crime to make fun of an Arab leader who hundreds of years ago claimed that he made contact with God and obtained political, financial and sexual privileges as a result of this. This is simply a test example on the primary school level of that thing we call ‘freedom of speech”  and because of these ideas Sevan was convicted, his court decisions waiting in the high court were approved. After his article “Every prime minister will taste resignation” which he wrote in the course of Gezi Park Events, it was pedantically said, “Every mortal will taste the prison house!”, his imprisonment procedure was brought to a closure and on 02.01.2014 he was put into prison to execute the punishment of which he was convicted.

In the Prophet Case, he was convicted by the 14. Criminal Court of Peace with the notice of 14 people from Trabzon to Istanbul, from Ordu to Antalya in an organized manner. As is known, Criminal Courts of Peace have been changed into private courts.

The justified court decision is exemplary in being not only interesting but also provocative and bearing expressions targeting Armenians: “…it was decided by the court that this person insulted the people of this country by referring to the prophet to whom the majority of this country’s population believes, in a way that is degrading and humiliating, deliberately and with the intent to anger, provoke and insult the religious feelings of the people, and as is seen in the defense speech of the defendant, he used language that was not acceptable in the context of respectable  communication and freedom of expression and in a rude manner, in order to openly aggravate the religious feelings of the people, by targeting the people of THE NATION TO WHICH HE HIMSELF BELONGS, therefore the actual intention of the defendant is not to express his ideas but instead to provoke the people by USING A NUMBER OF WORD AND SENTENCE STRUCTURES and his real intention is not to criticize Islam and its prophet but to CREATE THE GROUNDS FOR A CONFLICTS IN THE NATION.”

It would not be exaggerated to say that with the language it uses, this justified decision, that is of the same characteristics with a nationalistic party declaration, leaves even the inquisition behind and points to assault and to a pogrom even further than that.

As we said above, one of the milestones that caused a sharp attitude towards Sevan to be taken is the publication of his book Wrond Republic. Sevan Nisanyan revealed the character of the regime with this work and thus destroyed its foundation and the foundational principle. Criticism towards the founding fathers, especially coming from an outsider Armenian writer, was not taken well. Immediately an operation led by The General Staff was planned. With the private information serviced to a reporter -who today is also a victim- an event that happened many years ago was shown as if it all happened today by pressing a button, in an effort to defame Sevan. In this way, they tried to prevent people from reading the book Wrong Republic, in an effort to distract them from the truth.

Secondly, Sevan Nisanyan Incident, is not a matter of unlicensed construction. Turkey is an unlicensed construction heaven. Because of this crime no one’s punishment was executed except Sevan. Sevan Nisanyan Incident was also carried to TBMM by parliament members from HDP and CHP in order to request an explanation from the Minister of Justice. No answers were given to the questions in the parliamentary question given by CHP Istanbul Deputy Selina Dogan to TBMM in July 2015:

1- How many people were prosecuted in relation to The Culture and Nature Properties Law no 2863 article 65/b and how many people were convicted as a result?

2- How many people’s prison sentence was changed into criminal fine?

3- How many people went to prison pursuant to this article? How many people who went to prison received probation?

4- Is there anyone else in prison because of the aforesaid crime?

HDP Iğdır Deputy Pervin Buldan carried the punishments given to Sevan Nisanyan to the agenda of the parliament. Buldan gave voice to the injustices carried out in the case of Sevan Nisanyan in the parliamentary question that he extended to Minister of Justice Bekir Bozdag in December 2014:

Sevan Nisanyan is known with his works to preserve and enliven traditional architecture in the village of Sirince in the district of Selçuk in İzmir. However, as a result of the jurisdiction carried out with the allegation that he was doing construction in the protected area in the entrance of Sirince village, in compliance with the law no 2863 article 65/b he was imposed 2 years and five thousand days punitive fine.

The law no 2863 article 65/b that formed the basis for the aforesaid decision was cancelled with 11.04.2012 day and E. 2011/18-K. 2012/53 numbered court decision of Supreme Court; the legislator did was required by the decision of cancellation on 11.10.2013 and replaced the law no 2863 article 65/b that caused the imprisonment of Sevan Nisanyan with law no 6498. In this way the decision of the Supreme Court was fulfilled. As for the High Court, it did not sufficiently scrutinize the decision of cancellation issued by the Supreme Court and despite the decision of the Supreme Court on 19.03.2014 day and E. 2013/8183- K. 2014/6870 numbered decision it was approved with regard to the “former” law no 2862 and was confirmed. This decision is in opposition to the articles 2. 38. and ECHR articles 6. and 7. because Sevan Nisanyan is according to this punished in accordance with a former law article.

Question 1- How many people are there that received punishment and whose punishment was carried out while they were in prison while law no 2863 article 65/b was effective?

Question 2- How many people are there that received punishment and whose punishment was carried out while they were in prison as a result of the implementation of the law no 2863 article 65/b?

Question 3- How many people are there who were judged, received punishment and whose punishment was carried out in accordance with law no 6498?

Question 4- How do you comment on the fact that it was approved by the High Court even though the law article was abolished? Why was the principle of legality violated? Isn’t the fact that the judicial authority exercises its right of confirming arbitrarily in opposition with the court decision  conflicting with the principles of the state of law?

Question 5- How many people are there in Turkey who were punished in compliance with the article of a law that is not present in Turkey?

Buldan’s questions could not be answered. In fact there were no answers to be given.

In fact, Sevan Nisanyan incident is nothing different from freedom of speech and thought. Critical living is Sevan’s way of life. What he did, what is found in his books and writings, was a criticism of regime, press code, penal code and also a criticism of legislations and regulations concerning construction, sanctuaries and protected areas. These are nothing but thoughts of criticism on the legislation of construction expressed not on paper but visually and with concrete examples.  One meaning of works of experimental architecture is this. The fact that the examples were of a kind that was comprehensible even to the simpleminded – by apologizing to the simpleminded – was seen as strange, and no one taking offence, Sevan was sent to prison.

Sevan could be said to have exaggerated his criticism with his examples; but then again that is Sevan’s style.

It is also noteworthy that apart from being shown as an example with his works of experimental architecture he has developed an authentic aesthetic approach. We can easily say that Sevan has processed the traditional through what is current and carried it to the universal.

One level of the works is about the use of the right to resist. Just as there is the criticism of the power that has not made a change in the legislation of construction to adapt it to our current time, it is also about using the right to resist the mentality that implemented actual construction ban. Sevan resisted against the powerful with his writings, also resisted against the government with more than 40 works of experimental architecture. He developed exemplary living areas like the Village of Mathematics and Theatre Madrasah.

One point that needs to be emphasized in this regard is the fact that Sevan does not exercise any kind of ownership in relation to these structures. There is nothing that belongs to Sevan apart from the plate on which it says Sevan Nisanyan Library on the library door of the Village of Mathematics constructed by Sevan Nisanyan in Şirince. Sevan has cut his ties with possession many years ago by donating all his property to Nesin Association.

It is by means of a deliberate project that Sevan was put into prison through the making up of a crime called Unlicensed Construction. This is not a matter of unlicensed construction. With this project, aside from trying to defame Sevan Nisanyan, many potential reactions to his being imprisoned because of his thoughts have been eliminated, and have also been silenced with the use of this project. The reason is that Sevan Nisanyan is an outspoken voice of the Armenian people as well as its pen that writes fearlessly.

There is a close relationship between the implementation of a four year denial project by the stateand Sevan’s prison period that began as four years. When Sevan is in prison the voice of the Armenians in Turkey will be muffled. In this regard Sevan is no different from the Armenian intellectuals that were sent to uncertainty a hundred years ago. (Today the total years of imprisonment given to Sevan have reached years. Next await lawsuits for damages that can not be paid).

The voice of the Armenian people has been muted. It is possible to see that in the hundredth year commemorations of the Armenian Genocide. Activities regarding the hundredth year are a repetition of Russel Crowe’s Dardanelles. In these meetings, 1001 nights tales are ceaselessly being told by male and female Scheherazades. 1001 nights tales should not end. The ending of the tale is deadly!

Another noteworthy matter concerning Sevan Nisanyan is the silence about this subject that has been going on for two years within the country and abroad.

Apart from a few persons, the main reason for the mass silence within the country is the same reason for receiving a punishment; that he is an outsider and an out of ordinary Armenian. His ethnic origin is the reason for the demolition decision about all the works he has constructed. Just like Armenian properties, Sevan’s works have been condemned to destruction. This is the reason why Sevan’s works have been treated as derelicts.

It is understandable for TürkPEN members, who write novels with their sixty-word Turkish language knowledge, to remain silent with regard to a prolific writer like Sevan. In fact, we were not taken aback when the head of TürkPEN prevented International PEN’s campaign about Sevan. The frustration of having an outsider Armenian make the massive contribution to Turkish which not only themselves but even the Turkish Language Society could not make in 80 years, is understandable.2

For someone who learned Turkish in primary school, I do not hesitate to say that; a different kind of attitude could not be expected from a herd that cannot properly speak and write their own language. As we have said above: They are mediocre “in this way they have protected themselves from the attraction and threat of the odd one”.

Internation PEN has drawn attention to Sevan Nisanyan Incident despite oppositions from Turkey. TürkPEN did not make a sound, nor do we expect it to.

The silence of the Armenian people in Turkey can be justified: First, the Armenians in Turkey have been enslaved by the tellers of 1001 tales. Second, in the face of the pogrom call in the verdict of Prophet Case, a community that was subjected to genocide in the past and was assimilated through pogroms could not be expected to act in a different way. We need to accept that they were not being able to go out even to buy bread after three lines of Sevan on Mohammed as something natural.

Sevan has revived the old Greek Village, called Kırkınca / Cirkince in which the writer of Modern Greek masterpiece Benden Selam Söyle Anadolu’ya was born, and turned it into Sirince. Sirince people were brought to the Aegean region by exile from Epir Region and then they were sent back by exile again. Today, they live near Khaterini in Macedonia, in a village they call Nea Ephesus. In the summer of 2015, I went to this village and talked to the mukhtar. They might have something to do for Sevan who saved the village which was founded by their ancestors and in which they themselves were born and raised. I was wrong, there was nothing they could do. “Sevan went too far” was the answer I got. Because supporting Sevan or doing something for Sevan could make it difficult for them to comings and goings to and from Sirince, they could be deprived of their once-a-year chance to pray to the spirit of the ancestors in their old church. It is possible to understand the behaviour of the Mukhtar as a retreat and protection against the risk of bringing damage to the relationships. Still, I do not want to be unfair to the mukhtar. The Mukhtar was going to go to Sirince next week. He said he could talk about Sevan when he saw Selçuk Mayor. I thanked him.

International Human Rights Associations HRW and Amnesty International drew attention to Sevan’s condition and mentioned it in their reports. It is strange that human rights associations within the country still maintain their silence. As a matter of fact, no news is heard of the Human Rights Association who happen to have a commission on Racism and Discrimination.

We waited for a reaction to Sevan’s situation from Bilgi University, where he was teaching before, the answer we received was “We benefited from Sevan Nisanyan’s intellectual capacity, but we don’t want to stand behind him”. “Yes, we exploited Sevan for a time but we have no need for him anymore” was what we understand from this.

We asked for permission for a photograph exhibition to show examples of experimental architecture from Bogaziçi University where he was a student for some time. Not only did they dedicate a place for us, but they also suggested giving a conference. We gave the conference on experimental architecture. In this regard we are grateful to the administration and students of Bogaziçi University.

There are other institutions to which we are grateful. The hall of The Association of Getronagan School Graduates was the hall where Sevan got his first reward in primary school in a knowledge contest. The association dedicated the hall to us for our meeting called “Sevan Nisanyan Incident and The Right to Resist”. Cezayir assembly hall is another one that was dedicated to us by Osman Kavala to talk about Sevan Nisanyan Incident. Of course there are many people to whom we are grateful: Abroad Doğan Özgüden, İnci Tuğsavul, Anjel Dikme, Saro Mardiryan, İbrahim Seven, Jozef Haddodo, Hovsep Hayreni, Nail Beth- Kinne. Within the country, Ercan Kanar, Ayşe Hür, Korhan Gümüş, Bülent Bilmez, Zakarya Mildanoğlu supported us by not leaving us alone as speakers in meetings. Kenan Yenice provided great support by preparing the posters, advertisements, brochures and visual materials of every meeting.

There is a silence about Sevan abroad as well. Both in the diaspora and in Armenia. It is thought that Sevan is not Armenian enough.  Yet, his works Adını Unutan Ülke, Ankara’nın Doğusu reveal Armenian patrimony and the inventory of their existence in Historical Armenia. Parallel to these work, the internet site nisanyanmap.comshares with visitors the short history of the smallest settlement of this geography. These three works prevented the traces of Armenians from being erased and made a footnote to history.

Unfortunately and despite this, Sevan has not received a single support from the diaspora. In the first months in the diaspora one meeting was held in each of the cities Paris, Brussels, Vienna, Frankfurt and Hamburg. Then, Sevan was forgotten.

We met with ANCA (Armenian National Committee of America) concerning Sevan Incident, they seemed interested, but they did not do anything nor did they include a single line on the subject in their reports. While not doing anything for Sevan, they also rewarded a 1001 nights storyteller from Turkey.

We did not receive interest from the associations in the diaspora except the Armenian Council of Europe and Belgium Democratic Armenians Association. The meeting that these associations with limited resources held concerning Sevan in Paris and Belgium was sincere and enthusiastic.

His live TV debate on the Armenian Genocide, which in Turkey very few people dare to mention, with the Head of Turkish Historical Society, has broken rating records. In the program, it would not be exaggerated to say that the Head of THS and program administrators were stunned to such a degree that they forgot even their names.

In Armenia, The Writer’s Union wanted to hold a meeting about Sevan. We shared information, sent documents, but to this day we have not received information confirming that this meeting has taken place. Sevan’s books were being translated to Armenian. The publication of the books would take place in October in 2014. Nothing has been said until now. Armenia Daispora Ministry decided to give Sevan William Saroyan Literature Award. I was very happy about the reward. However, one and a half years have passed and the reward has not yet reached Sevan.

Like every mortal, it is natural for Sevan to make mistakes. Yet, I believe Sevan did not deserve the hostile attitude that was displayed and applied against him. As for the silence, it does not suit the society. It is not right to remain on the side of the ruling, the powerful with such enthusiasm.

It is important to read what he expressed in the note that he gave to us while going back to prison from Berlin, where he went to see his children:

“Some people believed you and trusted in you. This puts a responsibility on you. Disappointing them means doing harm to them. You should not do this. You have engaged a struggle, you said you would take the consequences. It is disgraceful to say “I’m scared” when the wind turns for a moment. You should not disgrace yourself. You have begun to build a dream in your village, you have put your life into it. Now it would not be proper to abandon that life just because three officers nibbled and opened a hole in your life. You have much more to do. You said “don’t be afraid” to the people, “what is missing in this country is courage.” You have erected a tower of challenge. Now when the enemy appears in the horizon, it is self-contradictory to say “my personal comfort is more sacred than all” and to run away. You should not contradict yourself. You have met most of the ones who ran away. You loved most of them, became friends with them. But you have seen that the stamp of “defeat” being put on their foreheads with no erasable ink. You should not be stamped with that…”

…with these words he left and went back to the prison until an unknown future date in which we would hopefully meet again.

Exiled from Torbalı, Buca and Sakran and finally from Yenipazar prisons, Sevan today does not know how long he will remain imprisoned in Söke Prison.

Despite all these, it is in vain to seek the fear of a pigeon in his eyes. He emphasizes that he possesses the stubbornness of an ostrich.


1. Etyen Mahçupyan, Sevan Nişanyan diye bir adam, http://www.zaman.com.tr/yazarlar/etyen-mahcupyan/sevan-nisanyan-diye-bir-adam_2195641.html
2. Sevan Nişanyan is the one of Turkey’s researchers who published the first serious studies on the etymology of Turkish. His book published in 2002 “Sözlerin Soyağacı, Çağdaş Türkçenin Etimolojik Sözlüğü” has been a precursor of other studies on this domain. (NDLR).
KEDISTAN
Le petit magazine qui ne se laisse pas caresser dans le sens du poil
KEDISTAN on EmailKEDISTAN on FacebookKEDISTAN on TwitterKEDISTAN on Youtube
KEDISTAN

About KEDISTAN

Le petit magazine qui ne se laisse pas caresser dans le sens du poil

Related posts